Dolcenera

Dobrodošli na moj blog BENVENUTI SUL MIO BLOG BIENVENIDOS EN MI BLOG

02.01.2020.

Kukasti krst/kriz ili Svastika

Svastika - simbol života i smrti

Svastika na srednjovijekovnom stećku,
Gornji Močioci, Bosna
Svaki simbol svake nacionalne religije može se čitati ezoterički. Jednostavno rečeno, simboli su opipljiv jezik za prenošenje skrivene poruke ili značenja. Oni koji su obučeni za njihovo razumijevanje mogu prepoznati određene snage duhovne prirode. U okultizmu se simbol smatra ključem tajnih doktrina i učenja. Ove doktrine svoje korijenje imaju u filozofiji poganskih misterija, religija i ezoteričnih društva, stvarajući duhovne alternative biblijskom svjetonazoru, potpuno opremljene alternativnim povijestima, alternativni načinima spasenja, alternativnim bogovima i alternativnom stvarnosti.

Manly P. Hall, jedan od najutjecajnijih okultista prošlog stoljeća, napisao o
simbolima: Oni su središta nadmoćni, trudne figure s ogromnom moći ...
Ogrlica iz Irana, prvo tisućljeće pr. Kr.

Tijekom nacističkog skupa u Nürnbergu 1934., oko 35.000 simbola svastike bilo je prikazano na plakatima, zastavama, i ogromnim pozadinskim zavjesama. To je nedvojbeno bio najmasovniji prikaz svastike na jednom mjestu. Zbog nacističke upotrebe simbola svastike, taj je simbol počeo predstavljati zlo i smrt. Međutim, svastika nije bila nacistički izum. Nepoznata većini zapadnog svijeta, svastika je jedan od najstarijih simbola u povijesti, a moguće i najraširenijih. Njeno rasprostiranje je dokumentirano od istočne Azije preko srednje Amerike, Mongolije, Indije do sjeverne Europe.
Svastika za sreću na pragu kuće, Indija
Svastika je simbol sveprisutan na indijskom potkontinentu, tamo je svastika prikazana kroz lik zmije, pojavljuje se u Šivinim hramovima, na vrata domova, kao ukras na stajama, u narodnoj umjetnosti i kulturi, te postoji kao značajan element dizajna ili 'Yantra' na svečanim prilikama, posebno na vjenčanjima. Svastika je bila povezana splodnosti u Mezopotamiji kao i kod Semitske božice Ishtar. Prisutna je u mnoštvu religija, egipatskoj, budističkoj, skandinavske (Thor), hidusi, pa čak i u kršćanstvu. Sam naziv svastika dolazi iz sanskrta i znači sretno.
Etrurski privjesak
U ezoteričkom smislu svastika predstavlja osnovni smisao života, snagu solarne energije i reinkarnacije. Ovaj iskonski koncept obnove, solarne energije, obožavanja sunca, i kozmičke životne snage, održao se u okultnim društvima. Za njih ona i dalje ima ono značenje koje je imala stoljećima prije nacističkog preuzimanja simbola, te predstavlja alfu i Omegu univerzalne kreativne snage. ...
Zanimljivo je i kako je svastika postala nacističkim simbolom. Godine 1919. tajno Thule – društvo (Thule Geselshaft) prihvatilo je svastiku kao službeni simbol. Isto to društvo je kasnije dalo podršku Adolfu Hitleru. Ono što je intrigantno kod ovog društva je da su njegova učenja i doktrine bile usađene u samu srž nacizma. Kasnije je Hitler na mnoge načine podupirao rad ovog društva, koje mu je pomoglo otvoriti jedno od najkrvavijih poglavlja ljudske povijesti. Od tada je kukasti križ postao povezan s njemačkim nacional – socijalizmom te je njegov simbol dobio sasvim novo značenje, postao je simbolom zla.

Latinsko američki košarkaški klub 1907.
Pogledaj:
Simbolika ruže - članak iz 1886.
Galeazzo Ciani - tajni arhiv grofa Ciana
02.01.2020.

Giordano (Djordano) Bruno

Giordano Bruno - znanost na lomači

Giordano Bruno

Nesumnjivo najpoznatiji slučaj inkvizicijske represije upravo je ovaj iz naslova. Nolanski dominikanac rođen 1548. godine zbog svog je slobodnog duha veoma rano privukao pažnju Inkvizicije zbog čega je i napustio svoj red i punih 15 godina putovao Europom. 1591. godine ponovo dolazi u Italiju, konkretnije u Veneciju na poziv patricija Moceniga, koji ga je zamolio da ga poduči o mnemotehnikama kojima se Bruno bavio, ne znajući koliko će mu taj posjet promijeniti život. Beskonačnost svemira, bezbrojnost planeta, vječnost materije, istovjetnost Boga i prirode, autonomija etike od religije, kult prirode magičnog karaktera, autonomija filozofije od teologije, primat istraživanja nad vjerom…samo su neke od njegovih teza koje je objašnjavao u svojim djelima. Ako se samo sjetimo da je u Brunovo vrijeme zemlja bila središte svemira, a zvijezde i mjesec svijetla koje je Bog postavio da osvjetljuju noć, njegove teze djeluju, u najmanju ruku, zapanjujuće ali i izrazito, izrazito opasne čega je Crkva bila itekako svjesna.
Papa Klement VIII
Godine 1592. patricij Mocenigo prijavio je Giordana venecijanskoj inkviziciji nakon čega je odveden u zatvor Piombi i izložen dugotrajnim ispitivanjima. No, ubrzo se za njegov slučaj zainteresirala Inkvizicija sv. Oficija. Uz mnoga negodovanja Venecija je izručila Giordana Rimu gdje je ponovo pokrenut postupak. O tom postupku znamo veoma malo, ono što nam je ostalo je to da je Giordano odbacivao sve optužbe za herezu te da ni izjave svjedoka nisu bile podudarne. Stoga je papa Klement VIII. podvrgnuo filozofa dugotrajnim cjelodnevnim ispitivanjima tzv. stricte ispitivanjima, ali nikada torturi! Nakon tri godine provedene pod ispitivanjima 1598. godine sastavljen je sažetak optužaba no, dokaza je bilo premalo jer je za osudu bilo potrebno da njegove teze budu izričito heretičke, a ne da samo „odišu“ na herezu. Ali kako to često biva inkvizitori su uspjeli „pronaći“ osam točaka kojima je dokazana krivovjernost njegovih učenja. To se ponajviše odnosilo na njegovo viđenje svemira i Boga. Nije pomoglo to što je Bruno uporno ponavljao da filozofska i teološka „istina“ nije jedno te isto. To sud nije prihvaćao pošto je V. Lateranskim koncilom utvrđeno upravo suprotno od Brunovih riječi.
Campo di fiori sa spomenikom
21. siječnja 1600. godine papa Klement VIII. donio je presudu- VIVUS IN IGNE MITATUR- spaljivanje na lomači. Čuvši presudu rekao je: „S više straha Vi meni izričete presudu, nego što ju ja primam“. 17. veljače 1600. godine Giordano Bruno spaljen je na lomači ne odrekavši se svog učenja. Na mjestu spaljivanja, Campo di Fiori odnosno Cvjetni trg, postavljen je 1889. godine spomenik s natpisom: „TU GDJE JE LOMAČA GORJELA“. Njegova žrtva učinila je od ovog slobodnjaka simbolom slobode razmišljanja, govorenja i iznošenja vlastitih ideja, simbolom znanstvenog zanosa i simbolom istine. Sva njegova djela bila su zabranjena i stavljena na Indeks ali njegove ideje nisu uništene što nam pokazuje da nikakva represija ne može pobijediti istinu, usprkos žrtvi.
Autor: Martina Grubiša

POGLEDAJ:
1. Inkvizicija sv. Oficija
02.01.2020.

Mitra Bozanstvo pagansko i Mitraizam ili Mitrizam

Bog Mitra i Mitraizam

Bog Mitra
Mitraizam - grč. Mithras ili Mithres = perzijski bog svjetla. Kult Mitre potječe iz Perzije (ili Indije) identificira se sa svjetlom te je stoga Mitra bio bog zakletvi, ugovora i sl. - garantirao je mir među plemenima – tako je ubrzo preobražen u ratno božanstvo te se kao takav brzo proširio Rimskim Carstvom.
Podrijetlo vuče iz Grčke (gdje je stigao preko Kilikijskih gusara) proširio se Mediteranom i sjevernom Europom gdje je dobio mnoga nova obilježja odmaknuvši se od originalnog Zoroastrizma (Mazdaizma) iz kojeg je potekao. Rimski mitraizam je bio rezultat sinkretizma u kojem je prevladalo mistični aspekt tog božanstva. Kult je svoj vrhunac dosegao u trećem stoljeću AD, ali ubrzo ga je preplavilo kršćanstvo s kojim je imao mnogo dodirnih točaka, ali bio je, za razliku od te religije, rezerviran za uski krug posvećenika (rođendan Mitre slavio se 25. 12, «krstilo» se vodom, vjerovalo u bolji život na drugome svijetu koji se stječe odricanjem na ovom i sl.)
Prema mitu Mitra je rođen iz kamena čemu su svjedočili pastiri; sa sobom je na svijet donio frigijsku kapicu, baklju i nož. Pastiri su mu pružili zaklon te mu odali počast. Od samog je rođenja počeo obavljati razna herojska djela – tako je izazvao Sunce koje je i pobijedio, a ono mu je dalo svoju krunu koja je jedan od njegovih atributa. Nakon toga dolazi priča s bikom: Mitra je uhvatio bika i odveo ga u svoju špilju, ali bik je pobjegao. Mitri je Sunce, preko glasnika gavrana, javilo gdje se bik nalazi te ga je on proganjao uz pomoć svog vjernog psa. Kad ga je uhvatio, ubio ga je, a iz umirućeg bika su nastale sve biljke koje postoje na zemlji (iz kralježnice je nastalo žito, a iz krvi vino). Ahriman – bog Zla – na to je poslao zmiju i škorpiona kako bi se borili protiv života koji je nastajao, ali nije im uspjelo. Nakon pobjede, Mitra i Sunce proslavili su gozbom (koja se održavala i za vrijeme kulta), a zatim su na sunčevoj kočiji otišli u nebo.
Mitra
Pogledaj: Rimska božanstva; Mitrej
26.12.2019.

Izvor posta: Historiopedija

Tezej i Minotaur

Minotaur je čudovište iz grčke mitologija s ljudskim tijelom i bikovom glavom. njegov se postanak veže uz događaj kada je legendarni vladar Minos obznanio svoje pretenzije na prijestolje najvećeg egejskog otoka Krete. Tada je zamolio Posejdona, boga mora, da mu potvrdi to pravo. Bog Posejdon mu je poslao zasljepljujuće bijelog bika koji je izronio iz morskih valova. Posejdon je očekivao da će mu ga Minoj prinijeti kao žrtvu, no on ga je sakrio među ostalu stoku, a umjesto njega žrtvovao mu je običnog bika. Posejdon mu se osvetio tako što je natjerao njegou ženu Pasifaju da se zaljubi u bika takvom strašću da je molila slavnog izumitelja Dedala da da joj pomogne toj strasti i udovoljiti. Na to je Dedal napravio drvenu kravu  koja je bila pokrivena kravljom kožom i s kotačima skrivenim u papcima. Odvezao ju je na poljanu na kojoj je Minos držao Posejdonovog bika. Pasifaja je bila skrivena u drvenoj kravi, a dedal je natjerao bika da navali na drvenu kravu i tako oplodi Minojevu ženu. tako je Pasifaja zatrudnjela s bijelim bikom i rodila Minotaura. U želji da prikrije ženinu sramotu Minos je to čudovište zatvorio u Labirint gdje se hranilo mesom djece koju mu je kao danak slao grad Atena. Mladi junak Tezej je bio jedno od četrnaestero djece što ih je svake godine slao kao danak grad Atena. On je golim rukama ubio čudovište i pobjegao iz Labirinta uz pomoć Minojeve kćeri, Arijadne.
Prikaz s grčke vaze u kojem Tezej ubija Minotaura
Pogledaj: Labirint na Kreti, Minojska religija


Labirint na Kreti

Palača u Knossosu
Labirint na Kreti je povezan s mitom o Tezeju i Minotauru. Dosadašnja shvaćanja su išla u pravcu povezivanja kretskog labirinta s palačom u Knossosu, međutim najnovija istraživanja provedena, ne na Kreti, već u Egiptu pobijaju ta razmišljanja. Prilikom iskapanja tima austrijskih arheologa na nalazištu Tel de-Dabi u Egiptu, 1991. godine, otkriven je dvorski kompleks s kulturom koja nije bila u potpunosti egipatska. Zgrade nalazišta potječu iz doba vladavine Hiksa, stranih vladara nepoznatog porijekla koji su vladali Egiptom tijekom XVII. i početka XVI. stoljeća. Kako se činilo da taj strani element kod Hiksa dolazi s istoka, keramika, metalni predmeti i ostali nalazi iz Tel de-Dabe, navodili su na zaključak da su Hiksi u Egipat stigli iz Palestine ili Sirije i da su semitski narod poput Arapa i Izraelaca. Tada se u samom središtu hikskoga grada dogodilo senzacionalno otkriće. Otkriveni fragmenti freski s nedvojbeno egejskim prizorima uvelike su podsjećali na one s otoka Krete, premda su bile znatno starije od onih u Knossosu. Tamo su bili cvjetni prizori u minojskom stilu, bikovske glave, kao i fragmenti freske s prikazima kretskog sporta skakanja preko bika. Tu su bili i ponovljeni i motivi labirintskog obrasca okruženi bikovskim glavama. Labirintski obrazac predstavlja čistu apstrakciju koja je u potpunosti različita od plana palača u Knossosu. On je mnogo srodniji arhetip labirinta kao univerzalnog simbola s misterijem života i smrti. Isto dovodi do zaključka da ukoliko kretski Labirint nije bila palača u Knossosu, već apstraktna religijska ideja onda je lako moguće da je i Minotaur, antropomorfno mitsko biće koje se nalazilo u središtu tog Labirinta, bio ipak nešto više od pukog odraza opasnih igara s bikovima.
 Kovanice iz Knossosa, Kreta, 476-430 prije Krista. Dvije kovanice prikazuju kako su Grci  tijekom 5. st. u kolonoiji na Kreti osjećali kako je izvorno uporište u Knososu, labirint, izgledao  1500. godine pr. Kr. 

Pogledaj: Minojska religija , Tezej i Minotaur

Minojska religija

Minojska religija nam je u većoj mjeri nepoznata, a uzrok ove nepoznanosti je nedostatak pisanih izvora, iako postoje tablice lineara A one nam ovdje ne koriste jer ih ne možemo dešifrirati, a i tekst je vezan većinom za ekonomiju. U tome se minojska religija razlikuje od ostalih civilizacija brončanog doba. Taj problem znanstvenici pokušavaju riješiti uz pomoć istraživanja lokaliteta, odnosno mjesta gdje su se održavale ceremonije. Isto tako proučavaju prikaze na freskama, sarkofazima na kojima su prikazani određeni događaji.
Treći izvor podataka je kultni namještaj odnosno instalacije na kojima su se vršili obredi, a to su žrtvenici, oltari, simboli labrisa, vrčevi za žrtve ljevanice. Izvor su i različita vjerovanja koja su se očuvala do arhajskog doba.
Labris
Upravo zbog nedostatka spoznaja o religiji, danas se pojavljuje čitav niz radova na temu minojske religije. Ti radovi i teorije ponekad se i ne poklapaju ni u jednom obliku, odnosno suprotstavljaju se. Jedan primjer minojske religije je politeistička vjera sa vrhovnim ženskim božanstvom (velika majka), a druga da je bila dualno monoteistička gdje su bila 2 božanstva, žena i muškarac koji je simbolizirao rađanje i umiranje vegetacije, neke teorije govore o politeističkom karakteru, a neki traže više muških likova. Upravo zbog ovakvih teorija javljaju se još i više interpretacija.
Iako imamo dojam neshvaćanja postoje neke utemeljene činjenice koje nam mogu biti polazna točka.
Minojska religija bila politeistička s matrijahalnim karakterom (glavna su ženska božanstva). Uzrok postojanja matrijahata možemo pronaći u povijesti jer do faze formiranja naselja, glavnu ulogu je imala žena tj. sve do neolitika. Na Kreti nije došlo do zamjene žena sa muškarcima sve do dolaska Mikenjana, 1600. pr. Kr.
Minojska keramika
Odgonetnuti pravi karakter ženskih božanstava je danas problem, jer se ta božanstva pojavljuju u različitim scenama i gotovo je nemoguće napraviti distancu među boginjama zbog toga što Krećani nisu marili do distingcije pa je teško prepoznati božanstvo od božanstva, ali i ljude od božanstva.
Danas postoje 3 prikaza odnosno zamisli da se radi o božanstvima:
Pogledaj:
ZMIJSKA BOŽICA
26.12.2019.

Historiopedija

Misterij Uskršnjeg otoka

Položaj Uskršnjeg otoka
Na uskršnju nedjelju 1722. nizozemski je admiral Jacob Roggeveen uveo svoju sićušnu flotu od tri jedrenjaka u zaklon malenog i nepoznatog otoka duboko u južnom Pacifiku. Nizozemci su to novo kopno okrstili imenom Uskršnji otok, iako je uskoro postalo jasno da oni nisu stigli prvi. Bilo je očito da je otok nastanjen, a duž obale gorjele su vatre, zapaljene u znak dobrodošlice. Kad su se Nizozemci primaknuli kopnu, zapanjili su se ugledavši ljude kako se klanjaju pred nogama divovskih kamenih kipova.
Nizozemci su ostavili sačuvan zapis o tome što su vidjeli na Uskršnjem otoku. Njegove su žitelje opisivali kao ljude vrlo raznovrsnog izgleda, kao ljude smeđe, bijele i crvene kože, nastanjene u kućama od trstike i u obliku izvrnutog broda. Roggeveen i njegovi ljudi upoznali su se s pojedincima za koje su vjerovali da su svećenici i poglavice pa tako i s nekim ljudima bljeđe puti s velikim diskovima u probušenim ušima. Najviše su ih zapanjili golemi kipovi za koje se kasnije ispostavilo da je to samo vješta patvorina napravljena od gline prekrivene kamenčićima.
Nizozemci su ostali samo nekoliko sati, ali kao što je Roggeveen zabilježio u svom dnevniku, za otočane je to bio zaista tužan dan, jer su jednog slučajno ustrijelili, a još ih je desetak poginulo u tučnjavi koja je uslijedila nakon što su mornari dvojicu od njih uhvatili u krađi.
Karta Uskršnjeg otoka
Prije toga je Uskršnji otok bio ostavljen na miru gotovo pola stoljeća, ali kad je njegovo postojanje postalo široko poznato, pretvorio se u pravi magnet za europske i američke istraživače. U listopadu 1770. španjolski je potkralj Perua poslao flotu da potraži Uskršnji otok. Poslije dva tjedna na moru, Španjolci su napokon uspjeli u svom traganju i ostali kraj otoka šest dana na sidru. Napokon su se iskrcali na poluotoku Poikeu, postavili tri križa i natjerali otočane da potpišu papire po kojima se njihov zavičaj pridružuje španjolskom Peruu. Španjolci nisu razumijeli jezik otočana te njihove potpise, kao što otočani nisu shvatili što potpisuju. Španjolci su, kao i Nizozemci, smatrali da na otoku živi više rasa, ali su pobili Roggeveenovu tvrdnju da su kipovi napravljeni od gline. Izveli su pokus i došli do zaključka da je materijal kipa vrlo tvrd kamen pa je on stoga težak. 
Tajanstveni kipovi na Uskršnjem otoku
Nekoliko godina kasnije na Uskršnjem se otoku pojavio i slavni engleski moreplovac kapetan James Cook sa svojom malenom družinom. Jedan od posade uspio je u ograničenoj mjeri razgovarati s otočanima, iako mu je većina njihova govora bila nerazumljiva. Ti su novi istraživači na otoku zatekli sasvim druge prilike od onih na koje su naišli Nizozemci i Španjolci. Kao prvo, otočani su sad nosili drveno oružje, vladala je nestašica hrane, a domoroci su bili neuhranjeni i malobrojni. Osim toga, nije bilo ni traga bjeloputim domorocima koje su navodno vidjeli Nizozemci i Španjolci. Mnogi su kipovi srušeni s kamenih postolja i razbijeni. Opazili su napuštene nasade te shvatili da je jedino brdo na otoku vulkan. Cook je došao do zaključka da mještani na koje je naišao nemaju baš nikakve veze s tim kipovima te smatra da je to djelo golemog vremena. Danas se čini da su platforme na kojima su podignuti kipovi zapravo grobovi. Došli su do informacije da su neki kipovi dobili ime po kraljevima i po tome zaključuju da je riječ o spomenicima ranijim vladarima.
Dvanaest godina kasnije, na otok je stigla francuska ekspedicija koja je naišla na velik broj otočana, bilo ih je najmanje 2000. Osim toga, gladi nije bilo ni traga. Francuzi su stoga zaključili da su se otočani za Cookova posjeta sakrili po špiljama. Francuzi su zamijetili trojicu-četvoricu s drvenim toljagama i zaključili da su to prije simboli službe nego oružje. Također su potvrdili oštećenja kipova, kao i da su platforme zapravo bile grobnice. Iako Francuzi otočane nisu opisali kao bjelopute, prikazali su ih s prepoznatljivo europskim crtama lica.
Postoji podatak koji navodi da su od 1805. američki i peruanski brodovi na otok dolazili hvatati robove te da su sa sobom donijeli i male boginje što potvrđuje činjenica da je 1877. na otoku ostalo još samo 111 ljudi.
U trenutku kad su započela ozbiljna znanstvena istraživanja Uskršnjeg otoka, divovski su kameni kipovi na njemu bili brojniji od njegovih živih stanovnika. Na otoku je danas negdje između 900 i 1000 preživjelih kipova zvanih moai, što znači "prikaz". Visina je tih kipova od 2 do 10 metara, no svi su standardnog oblika i izrađeni u jedinstvenom stilu: duga ljudska glava i torzo s istaknutom bradom i izduženim ušnim resicama, ruku čvrsto uz tijelo i šaka položenih na trbuh. Nekim su kipovima još dodane i oči od crvenog i bijelog kamena i koralja, kao i crveni kameni perčin na tjemenu, koji možda predstavljaju kosu ili crvenu perjanicu kakve su viđali prvi posjetitelji. Svi su ti kipovi okrenuti licem prema unutrašnjosti, kao divovski stražari što čuvaju njegove stanovnike. Danas se smatra da kipovi nisu bili portreti pojedinaca, nego da su imali dvostruku ulogu - prikazati idealnog poglavicu i poslužiti kao prikladno kameno tijelo u koje ljudske ceremonije mogu dozvati bogove. Njih se moglo moliti da donesu lijepo vrijeme, pomognu u izgradnji kipova i podrže u borbu protiv suparničkih skupina. Osim toga, njihova je posve ljudska svrha bila da posluže kao spomenici koji će zadiviti druge moći i organizacijom ljudi zaslužnih za klesanje i prevoženje tih divova.
26.12.2019.

Asteci - Azteca (Izvor: HISTORIOPEDIJA)

Azteci u doba španjolskog osvajanja

Aztečko prinošenje ljudskih žrtava, Codex Magliabechiano.
U vrijeme europskog osvajanja tijekom 16. st. Aztečko se carstvo prostiralo na području današnjeg Meksika. Tijekom stoljeća osvajanja i sklapanja saveza sa susjedima, Tenochtitan je postao aztečka prijestolnica. Trgovina je predstavljala okosnicu gospodarstva i bila je poprilično raširena. Najveći problem tog golemog carstva je bila rastrošnost. Materijalna kultura poznata je po monumentalnim zgradama, skulpturama, predmetima od zlata i perja, a religija je zahtijevala ljudske žrtve. To je činjenica u kojoj leži odgovor o stalnim neprijateljstvima prema ostalim plemenima. Svakodnevno prinošenje ljudskih žrtava zahtijevalo je njihovo pronalaženje u okolnim plemenima. Upravo je aztečka religija odigrala veliku ulogu u smanjenju njihove moći za vrijeme dolaska konkvistadora. Jedan od poznatijih aztečkih bogova bila je pernata zmija, božanstvo vjetra i učenja, Quetzalcoatl. Prema legendi Quetzalcoatla je prevario i osramotio drugi bog, Tezcatipoca, te je zbog toga otputovao na istok. Svojim povratkom, u pratnji moćnog boga bijelaca, trebao je uništiti sve one koji su štovali njegovog neprijatelja.
Dolaskom španjolskih konkvistadora, okićenih pernatim kacigama, 1519., Azteci su povjerovali legendi o povratku Quetzalcoatla, te se pobojali njegove osvete. U nastaloj panici španjolskim osvajačima nije bilo teško zagospodariti tim područjem.
Montezuma I
Osvajanje kopna stvaralo je nove problema Španjolcima. Za razliku od Portugalaca koji su u Brazilu naišli na malobrojne i slabe domoroce, Španjolci su naišli na Azteke i Inke, narode na visokom stupnju razvoja. Njihovim pokoravanjem upravljali su conquistadores (nemilosrdni osvajači). Primjer im je dao Hernan Cortez koji se nastanio na Kubi. Hernan je bio 1519. poslan u vojnu ekspediciju od strane španjolskog guvernera na buduće meksičko područje. Flotom je stigao na poluotok Yucatan i tu osnovao Veracruz, bazu za daljnje napredovanje. U to doba su postojali lokalni sukobi unutar Aztečkog carstva, pa je to Cortez iskoristio kako bi većinu starosjedioca privukao na svoju stranu. Aztečki car Montezuma II. primio ga je u svojoj prijestolnici Tenochtitlanu i obvezao se na plaćanje poreza. Zbog carevog pokoravanja osvajačima u prijestolnici je izbila pobuna 1520. U tkz. žalosnoj noći (noche triste) car je smrtno ranjen, a Cortez je morao pobjeći. Međutim, Španjolci su već 1521. nastavili s osvajanjem. Na mjestu uništene aztečke prijestolnice nastao je novi grad, Mexico City.

Quetzalcoatl, Codex Magliabechiano.
16.12.2019.

Interessante II dio (nastavak)

Ugalj je čvrsto gorivo nastalo duboko u Zemlji raspadanjem organskih, pretežno biljnih ostataka (fosila).

 

  • Ugljeni hidrati su organske materije koje se uglavnom sastoje od ugljenika, vodonika i kiseonika; predstavljaju bitan deo ljudske i životinjske ishrane. Među njih spadaju šećeri, skrob i celuloza.

 

  • Ugljenik je glavni element organskih molekula. On čini otprilike polovinu suve materije svakog živog bića. Najveći deo ugljenika koji koriste biljke jeste u obliku ugljen-dioksida (CO2) rastvorenog u atmosferi (u koncentraciji od 0,0314%).

 

  • Ujedinjeno Kraljevstvo se sastoji od Velike Britanije (koju čine Engleska, Vels i Škotska) i Severne Irske.

 

  • U latinskom jeziku postoji šest padeža: nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ i ablativ.

 

  • U Skandinaviji se govori osam autohtonih jezika: danski, norveški, švedski, ferjarski, islandski, finski, laponski i grenlandski eskimski. Svi jezici koriste latiničko pismo.

 

  • Ušuaja je gradsko naselje koje se nalazi u argentinskom delu Ognjene zemlje, nedaleko od granice prema Čileu, u duboko uvučenom moreuzu fjordovskog tipa, spram ostrva Navarino. Predstavlja najjužnije gradsko naselje na Zemlji (na 54° 48′ južne geografske širine).

 

  • Utva zlatokrila (latinski Tadorna ferruginea) jeste izuzetno plašljiva ptica iz reda plovuša (Anseriformes) i porodice pataka (Anatidae) koja nastanjuje ravnice sa tihim vodama i livadama. U prošlosti se ta ptica zlatnoriđih krila gnezdila na Kosovu polju, ali je danas istrebljena.

 

  • Vatru je čovek počeo redovno da koristi pre otprilike sto hiljada godina. Vatra nije korišćena u kontrolisanim uslovima do pre milion godina.

 

  • Viking je pripadnik germanskog naroda koji je u srednjem veku živeo na Skandinavskom poluostrvu. Poznat je po velikim osvajačkim poduhvatima.

 

  • Vitruvijev čovek je crtež Leonarda da Vinčija kojim je želeo da pojasni i predstavi skladne, idealne ljudske proporcije, koje je prvi opisao rimski arhitekta i pisac Marko Vitruvije, prema izreci Čovek je merilo svih stvari (princip starogrčkog filozofa Protagore). Crtež, nastao oko 1487, izveden je tušem i perom na papiru, a prikazuje figuru muškarca u dva položaja koji se preklapaju, sa raširenim rukama u jednom i raširenim rukama i nogama u drugom položaju, dok su oko njih opisani kružnica i kvadrat.

 

  • Vuk Stefanović Karadžić preuzeo je pravilo „Piši kao što govoriš, a čitaj kao što je napisano” od nemačkog filologa Johana Kristofa Adelunga. To pravilo poznato je kao Adelungov princip.

 

  • Zdravo, Cezare (care), pozdravljaju te oni koji će umreti (latinski Ave Caesar, morituri te salutant) jesu reči kojima su rimski gladijatori pozdravljali cara ulazeći u arenu.

 

  • Zemlja je jedina planeta Sunčevog sistema koja nije dobila ime po nekom od antičkih bogova. Merkur je nazvan po rimskom bogu trgovine i putovanja, Venera po rimskoj boginji ljubavi i lepote, Mars po rimskom bogu rata, Jupiter po vrhovnom bogu starih Rimljana, Saturn po ocu boga Jupitera, Uran po grčkom bogu neba i Neptun po rimskom bogu mora. Pluton, koji je do 2006. smatran planetom, dobio je ime po rimskom bogu podzemlja.

 

  • Zevanje uglavnom traje oko šest sekundi.

 

  • Zlatna ribica je jedina životinja koja može da vidi i infracrvenu i ultraljubičastu svetlost.

 

  • Zvuk se kreće pet puta brže kroz vodu nego kroz vazduh.

 

  • Žirafine glasne žice ne proizvode zvuk.

 

  • Živa je jedini metal u tečnom stanju, srebrnaste boje, 13,6 puta teži od vode. Veoma je retka u Zemljinoj kori. Dobija se iz rude cinobarit. Služi za punjenje termometara, barometara, manometara, zatim za dobijanje zlata i srebra (amalgamacija), za rastvaranje metala, za živine svetiljke itd. Živin termometar upotrebljava se za interval temperature od −38 °C do 350 °C, jer živa očvršćava na −38,9 °C, a ključa na 356,7 °C.
16.12.2019.

Prijedlog

Posjetite interesantne stranice poput:
www.opsteobrazovanje i
HISTORIOPEDIJA *_____*

16.12.2019.

"Fobija se kod ljudi javlja na prekretnicama zivota"

Fobija

 

Preteran i sasvim iracionalan strah od određenog objekta, situacije, pojave i sl. naziva se fobija. Ona se definiše kao vrsta anksioznosti, neuroze, pošto je anksioznost njen primarni sindrom. Naziv potiče od grčke reči phóbos, što znači „strah”. Veruje se da fobije nastaju tako što se strah koji je nastao u nekoj opasnoj situaciji prenosi i na druge, slične situacije, a izvorni strah najčešće se potiskuje ili zaboravlja. Da bi postojanje straha ukazivalo na fobijski poremećaj, potrebno je da strah ometa svakodnevno funkcionisanje osobe. To znači da osoba koja se čitav život boji nečega ali joj taj strah ne smeta, ne boluje od fobije. Dakle, o fobiji se može govoriti samo onda kad strah stvara poremećaje u ponašanju i onemogućava obavljanje uobičajenih životnih aktivnosti.

U lečenju fobije može da pomogne bihevioristička terapija, i to tako što se obolela osoba postepeno izlaže situaciji koja provocira fobiju, i to na način iz kojeg se vidi da nema nikakvih razloga za strah. Stručnjaci u toj oblasti izbegavaju upotrebu naziva sa sufiksom -fobija, već radije upotrebljavaju opisne termine kao što su „poremećaj ličnosti” i „anksiozni poremećaj”.

Postoji preko dve stotine registrovanih fobija, a neke od najpoznatijih su:

• ablutofobija – strah od kupanja

• aerofobija – strah od vazduha i promaje

• agorafobija – strah od otvorenih prostora i javnih mesta

• akrofobija – strah od visine

• algofobija – strah od bola

• amatofobija – strah od prašine

• androfobija – strah od muškaraca

• antropofobija – strah od ljudi

• apifobija – strah od pčela

• arahnofobija – strah od paukova

• bibliofobija – strah od knjiga

• brontofobija – strah od grmljavine

• demantofobija – strah od ludila

• demofobija – strah od mase, od veće grupe ljudi

• dendrofobija – strah od drveća

• entomofobija – strah od insekata

• fobofobija – strah od straha

• fonofobija – strah od glasnog govora ili snažnih zvukova

• fotofobija – strah od svetlosti

• gamofobija – strah od braka

• ginekofobija – strah od žena

• herpetofobija – strah od gmizavaca

• hipnofobija – strah od spavanja i sna

• hipsofobija – strah od visine

• ideofobija – strah od misli i mišljenja

• ihtiofobija – strah od riba

• kakofobija – strah od ružnoće

• kenofobija – strah od velikih praznih prostora (trgova, poljana i sl.)

• kinofobija – strah od pasa

• klaustrofobija – strah od boravka u zatvorenom, malom prostoru

• miofobija – strah od miševa

• mizofobija – strah od nečistoće kao izvora zaraze

• monofobija – strah od samoće

• nautofobija – strah od plovidbe morem

• nekrofobija – strah od mrtvaca

• neofobija – strah od novog i nepoznatog

• niktofobija – strah od mraka

• nozofobija – strah od bolesti

• ofidiofobija – strah od zmija

• ornitofobija – strah od ptica

• pantofobija – strah od svega

• paraskevidekatriafobija – strah od petka trinaestog

• pirofobija – strah od vatre

• psihrofobija – strah od hladnoće, naročito od hladne vode

• talasofobija – strah od mora

• tanatofobija – strah od smrti, umiranja

• toksikofobija – strah od toksina, otrova

• triskaidekafobija – strah od broja trinaest

• zoofobija – strah od životinja ili od pojedinih vrsta životinja

Homofobija (mržnja prema homoseksualcima; iracionalni strah od homoseksualaca) i ksenofobija (mržnja prema strancima i svemu što je strano; strah od stranaca, stranog uticaja i dr.) nisu fobije u medicinskom smislu.
15.12.2019.

Fenice - Fenix - FENIKS (Zar-ptica)

Feniks <3

 

Feniks je mitska sveta ptica u koju su verovali Egipćani i drugi drevni narodi, i koja se najčešće dovodila u vezu sa obožavanjem Sunca. Egipćani su ga zvali benu, a bio je simbol njihovog boga Sunca Ra. Za egipatskog feniksa se verovalo da je bio veliki kao orao, sa predivnim zlatnim i jarkocrvenim perjem i da je imao milozvučan poj. Prema legendi, mogao je postojati samo po jedan feniks, koji je živeo 500 godina (ili više, zavisno od izvora). On bi na kraju životnog ciklusa napravio sebi gnezdo od grana mirisnog bilja i začina, zapalio ga i izgoreo u plamenu. Iz te vatre rodio bi se novi feniks, koji bi pepeo svog prethodnika zatvorio u jaje od smirne i odneo ga u sveti grad Heliopolis (sedište kulta boga Ra), gde bi položio jaje na oltar boga Sunca. Feniks je na taj način bio simbol besmrtnosti. On takođe simbolizuje ponovno rođenje, nadu, čestitost, postojanost, veru, večnost, svetlost.

 

feniks slika

 

Feniks je u grčke i rimske mitove dospeo iz egipatske religije. Rimljani su oslikavali njegov lik na novčićima i medaljama u želji da Rimsko carstvo traje večno. U Kini, ptica fenghuang (zaštitnica kineskih vladara) u stvari je ptica feniks. U ruskom folkloru poznat je kao žar-ptica, a kod Jevreja pod imenom milkam. Feniks je centralna figura i u libanskoj staroj i modernoj kulturi.
15.12.2019.

Interessante - stranica opste obrazovanje.rs

  • Afrički slon je najteža i najkrupnija kopnena životinja i druga najviša u životinjskom carstvu. U proseku, mužjaci su visoki 3,2 metra do ramena i teški 6 tona, dok je visina ženki 2,6 metara do ramena, a težina 3 tone. Najveći do sada izmereni slon bio je visok 4 metra do ramena, a težina mu je bila neverovatnih 13,5 tona.

 

  • Agrohemija je nauka o primeni hemijskih sredstava (veštačkog đubriva, zaštitnih sredstava i sl.) u poljoprivredi. Proučava uticaj pojedinih vrsta đubriva na rod i prinos biljke, zavisno i od vrste tla.

 

  • „Agrumi” je zajednički naziv za južno voće nakiselog ukusa – pomorandžu, mandarinu, limun, limetu, grejpfrut i drugo. To voće bogato vitaminom C najbolje uspeva u predelima sa suptropskom klimom. Najveće plantaže su u oblasti Sredozemlja.

 

  • Aklimatizacija je proces i sposobnost prilagođavanja čoveka, biljnih i životinjskih vrsta novim klimatskim i geografskim uslovima, na koje nisu navikli u svojoj prvobitnoj sredini. Prilagođavanje korisnih biljaka i životinja ima veliki praktični značaj, jer se time proširuje areal njihovog rasprostranjenja. Na primer, krompir, čija je postojbina Južna Amerika, i kukuruz, poreklom iz Meksika, odlično su se aklimatizovali i danas uspevaju na svim kontinentima i gotovo u svim delovima sveta.

 

  • Ambivalencija ili podeljenost je istovremeno postojanje u jednoj ličnosti sasvim suprotnih emocija, težnji i stavova u odnosu na neki objekat (osobu, predmet, situaciju i dr.). Pored univerzalnog ispoljavanja, naročito je izražena u slučajevima delovanja jakih emocija (ljubav–mržnja, potčinjavanje–pobuna i sl.). U slučajevima patološke ambivalencije, pojedine osobe su potpuno sputane u donošenju bilo kakve samostalne odluke i preuzimanju odgovornosti.

 

  • Arapski konj je u srednjem veku, ali i kasnije, bio čuven po svojoj fizičkoj lepoti, izdržljivosti, inteligenciji i odanosti gospodaru. U VIII veku Arapi su ga preneli u Evropu. Postao je ideal prema kojem su uspostavljena merila o tome šta je dobra rasa konja. Konj je u Arabiji bio luksuzna životinja, pa su ga imali samo bogati ljudi, a s vremenom je postao slavan i u islamskoj književnosti.

 

  • Atlas, zbirka geografskih ili astronomskih karata povezanih u obliku knjige, dobio je naziv po imenu titana Atlanta (ili Atlasa), koji je često prikazivan na koricama starih atlasa.

 

  • Autotrofi su organizmi sposobni da koriste Sunčevu svetlost kao energiju i da fotosintezom pretvore neorgansku materiju u organsku materiju sopstvenog tela. Osim biljaka (od mahovina do drveća), autotrofi su još i alge i neke bakterije.

 

  • Baobab je drvo afričkih savana. Karakteriše se veoma debelim stablom (do 9 m u prečniku), koje sadrži velike rezerve vode. Plod baobaba služi za hranu, a stablo za stanovanje i kao rezervoar za vodu. Naziva se i majmunsko hlebno drvo.

 

  • Bazalt je vulkanska stena tamne, obično crne ili sive i zatvorenozelene boje. Smatra se jednom od najtvrđih stena i služi kao veoma dobar građevinski materijal. Nastaje očvršćavanjem lave koja se iz pojedinih vulkana i pukotina izliva u ogromnim količinama obrazujući prostrane ploče i slivove od po nekoliko stotina i hiljada kvadratnih kilometara.

 

  • Beduini su arapski stočari, nomadi i polunomadi. Najviše ih ima u arapskim zemljama Arabijskog poluostrva i Severne Afrike. Veoma su pokretljivi i imaju staništa (šatore i sl.) prilagođena skitničkom životu. Poslednjih decenija postepeno napuštaju tradicionalne navike i postepeno se prilagođavaju životu u stalnim naseljima. Beduini su u prošlosti imali plemensku društvenu organizaciju i isticali su se kao vrsni ratnici.

 

  • Beli luk vodi poreklo iz jugozapadnih predela Azije. Za njega su još 5000 godina pre n. e. znali Sumeri i narodi koji su živeli oko reka Tigar i Eufrat.

 

  • Bezdan Čelendžer (10 994 m) najdublje je mesto na Zemlji. Nalazi se u najdubljem delu svetskih okeana, Marijanskom rovu, koji se proteže 2500 km po dnu zapadnog dela Tihog okeana, istočno i južno od Marijanskih ostrva, po kojima je rov i dobio ime.

 

  • Biblijski papir je specijalan tanak otporan bezdrvni papir, beljen, neproziran i čvrst, površinske mase 25–36 g/m2. Upotrebljava se za štampanje Biblije, obimnih rečnika i drugih knjiga sa velikim brojem stranica.

 

  • Bikovi su daltonisti, tj. oni uopšte ne razlikuju boje. Kad ugleda matadora kako maše crvenim plaštom, bik jurne na njega, ali ne zbog boje već zato što ga to nervira.

 

  • Biti ili ne biti, to je pitanje (engleski To be or not to be, that is the question; V. Šekspir, Hamlet, I, 3) početne su reči Hamletovog monologa u kojem se on pita da li ima smisla živeti ili treba potražiti izlaz u samoubistvu. Danas se upotrebljava i kao izraz nedoumice ili neizvesnosti u raznim drugim situacijama.

 

  • Boja za veterinarski pečat, kojim se obeležava pregledano meso, jestiva je pod uslovom da se pravi od opne grozda, što se i radi u velikom broju zemalja.

 

  • Boksit, ruda crvene, žute ili mrke boje, predstavlja glavnu sirovinu za dobijanje aluminijuma.

 

  • Brazil su naselili Portugalci, koji su u tu zemlju preneli svoju kulturu i jezik. Ostale zemlje Južne i Srednje Amerike naselili su Španci, pa se njihovi stanovnici služe španskim jezikom.

 

  • Bronza i mesing su dve najvažnije i najpoznatije legure bakra. Bronza je legura bakra i kalaja, dok je mesing legura bakra i cinka.

 

  • Brzina svetlosti u vakuumu iznosi 299 792,458 km∕s, tj. 1 079 252 848,8 km∕h. Ništa se ne kreće brže od svetlosti.

 

  • Celuloza je bela vlaknasta materija zidova biljnih ćelija; upotrebljava se u proizvodnji hartije, veštačkih vlakana, eksploziva.

 

  • Civilizacija je sveukupnost materijalnih i duhovnih tekovina nekog društva. Ili, civilizacija je visok stupanj društvenog razvoja i kulture: primitivna, antička, srednjovekovna, moderna civilizacija.

 

  • Čelik je legura gvožđa koja sadrži do 2,14% ugljenika, i u kojem je ugljenik hemijski vezan u cementit (Fe3C).

 

  • Četiri osnovne sile prirode su gravitacija, elektromagnetna sila, jaka i slaba nuklearna sila.

 

  • Čovek se rodi sa 300 kostiju, s vremenom manje srastu, a kad odraste ima 206 kostiju.

 

  • Čovek u proseku trepne 12 puta u minuti, a svaki treptaj traje oko 0,15 sekundi.

 

  • Čovek u proseku udahne 16 puta u minuti, ili 23040 puta dnevno.

 

  • Ćilibar (ili jantar) jeste fosilna smola četinarskog drveća, svetložute ili mrke boje, često sa vidljivim fosilima insekata. Providnost i topla boja doprinose njegovoj lepoti, pa se koristi u izradi nakita. Glavna nalazišta ćilibara su u primorskim oblastima Baltičkog mora, koje su bile pod debelim naslagama leda tokom ledenog doba.

 

  • Ćumur, grafit i dijamant od davnina su poznati ljudima. Francuski naučnik Antoan Lavoazje dokazao je 1772. da su ćumur, grafit i dijamant ista supstanca – ugljenik (C). Od tada se zna da je ugljenik hemijski element.

 

  • Demografija je nauka o stanovništvu koja proučava broj, strukturu i razmeštaj stanovnika.

 

  • Devalvacija je zakonsko smanjenje vrednosti nacionalne novčane jedinice u odnosu na zlato i valute drugih država, poglavito u cilju povećanja robne razmene sa inostranstvom, naročito izvoza.

 

  • Dijamant je dragi kamen, najtvrđi mineral, čisti ugljenik u kristalnom obliku. Ipak u minimalnim količinama sadrži primese gvožđa, mangana i drugih elemenata koji mu daju ružičastu, plavu, zelenkastu i žutu boju. Odlikuje se velikim indeksom prelamanja svetlosti, treperavim sjajem i prozračnošću. Najveća nalazišta dijamanata su u Africi (Kongo, Južnoafrička Republika, Gana).

 

  • Dinosauri su izumrli pre 65 miliona godina kad je u poluostrvo Jukatan, Meksiko, udarila kometa prečnika oko 8 km. Naziv „dinosaur”, koji je smislio engleski prirodnjak ser Ričard Oven 1842. godine, potiče od grčkih reči deinos (strašan) i sauros (gušter).

 

  • „Doba” je jedina imenica srednjeg roda u srpskom jeziku koja se završava na -a. Uglavnom se upotrebljava u nominativu, genitivu i akuzativu jednine i množine (svi su jednaki po obliku), dok se ostali padeži izbegavaju.

 

  • Društveni proizvod je vrednost ukupne materijalne proizvodnje i proizvodnih usluga koje ostvari društvo, uz odbitak materijalnih troškova (nabavke materijala i proizvodnih usluga drugih preduzeća). Ako se materijalni troškovi ne odbijaju, dobija se bruto društveni proizvod.

 

  • Drvo počinje da gori na 250 °C.

 

  • Duga je optička pojava u atmosferi. Nastaje prelamanjem i razlaganjem Sunčeve svetlosti u kišnim kapima na čitav spektar boja: crvenu, narandžastu, žutu, zelenu, plavu, indigo-plavu i ljubičastu. Oštrina duge zavisi od količine kišnih kapi u vazduhu i njihove veličine. Duga je jasnija ako su kišne kapi krupnije. Zato je ona najbolje izražena pri letnjim kišama. Ako su kapi kiše sitnije, intenzitet boja u dugi je slabiji, a pojedini pojasevi u njoj su širi.

 

  • Džinovska veta (engleski Giant weta) najveći je insekt na svetu; dugačka je oko 20 cm i podseća na skakavca. Prebivalište joj je na novozelandskom ostrvu Mali greben.

 

  • Ekvator prolazi kroz trinaest država: Sao Tome i Prinsipe, Gabon, Republiku Kongo, Demokratsku Republiku Kongo, Ugandu, Keniju, Somaliju, Maldive, Indoneziju, Kiribati, Ekvador, Kolumbiju i Brazil.

 

  • Engleska reč set, za koju se u rečnicima kao prvo značenje navodi „pribor” i „komplet”, ima kao imenica 58, kao pridev 10, a kao glagol 126 značenja.

 

  • Enklava je manji deo državne teritorije odvojen od matične zemlje područjem neke druge države. Ili, etnička, jezička ili druga skupina odvojena od svoje matice.

 

  • Entitet je teritorijalna, nacionalna i slična celina (sa određenim karakterističnim odlikama) bez obeležja međunarodne državne nezavisnosti.

 

  • Etalon, u tehničkim naukama, jeste materijalizovana mera, merni instrument ili merni sistem namenjen da definiše, ostvaruje, čuva ili reprodukuje jednu jedinicu, odnosno jednu ili više poznatih vrednosti jedne veličine.

 

  • Fatamorgana je optička pojava u atmosferi koja nastaje usled prelamanja i totalne refleksije svetlosnih zraka u različito zagrejanim slojevima vazduha, pri čemu se pričinjava da se u daljini vide slike predela i predmeta (oaze, jezera, broda itd.). Najčešće se javlja u tropskim predelima, pustinjama i na moru.

 

  • Fazi logika je vrsta logike u kojoj se, umesto isključivog suprotstavljanja tačnog i netačnog, uzimaju i prelazne vrednosti. Koristi se prvenstveno u kompjuterskim istraživanjima i simulacijama.

 

  • Fosili su ostaci živih bića sačuvani u steni kao tragovi Zemljine istorije. Najstariji pronađeni fosili stari su od 3,7 do 3,9 milijardi godina.

 

  • Fotogrametrija je veština određivanja stvarne veličine fotografisanih predmeta na osnovu fotografije, naročito u topografiji.

 

  • Fotosinteza je biohemijski proces pri kojem se u zelenim delovima biljke, pod dejstvom svetlosti i uz pomoć hlorofila, ugljen-dioksid i voda pretvaraju u organske molekule, pre svega šećere.

 

  • Francusku Indokinu, što je bio naziv za istočni deo kontinentalne jugoistočne Azije do 1950. godine, činile su države Kambodža, Laos i Vijetnam.

 

  • Frojdovska omaška, u psihologiji, jeste lapsus, pogreška u govoru kojom se otkrivaju govornikove podsvesne želje ili strahovanja.

 

  • Grad Njujork podeljen je na pet opština, koje su istovremeno i okruzi države Njujork: Bronks, Bruklin, Kvins, Menhetn i Stejten Ajlend. Osim Bronksa, sve njujorške opštine su ostrva.

 

  • Haiku je nerimovana japanska pesnička forma koja se sastoji od sedamnaest slogova raspoređenih u tri reda, pri čemu prvi sadrži pet, drugi sedam i treći pet slogova. Haiku izražava i sugeriše mnogo sa najmanje moguće reči.

 

  • Herbicid je hemijski preparat, pretežno organskog porekla, namenjen za uništavanje korova i drugog štetnog rastinja u poljoprivredi.

 

  • Hermafroditizam je pojava da ista jedinka ima i muški i ženski reproduktivni organ. Normalan je kod većine biljaka cvetnica i kod nekih beskičmenjaka, a izuzetno je redak kod ljudi.

 

  • Hortikultura je grana poljoprivrede koja se bavi gajenjem baštenskih odnosno povrtarskih kultura (cveća, povrća), kao i uređenjem i negovanjem parkova i zelenih površina.

 

  • Humus je organski sastojak zemljišta. Nastaje raspadanjem izumrlih biljnih i životinjskih ostataka pri ograničenom prisustvu vazduha u zemljištu. Humus daje zemljištu crnu boju, čini ga rastresitim i plodnim. Poznat je i pod imenom crnica.

 

  • Iako su Sunce i Mesec gledano sa Zemlje približno iste veličine, u Sunce, zapreminski, može da stane 64 140 442 Meseca.

 

  • Ikebana je japanska veština aranžiranja cveća. U Japanu se prvi put pojavljuje u VI veku, posredstvom kineskih budističkih misionara, koji su bili uveli ritual darivanja cveća Budi. Prva škola za aranžere cveća u Japanu osnovana je početkom VII veka. Veština se zasniva na skladu jednostavne linearne konstrukcije i isticanju nežne lepote cveća i pratećeg prirodnog materijala (lišća, grančica, stabljika).

 

  • Ilovača je žućkastocrvena glina. Crvena boja joj potiče od prisustva oksida gvožđa. Sastoji se od veoma sitnih mineralnih čestica; sadrži i nešto organskih materija. Sabijena je, masna i slabo upija vodu. Upotrebljava se za izradu grnčarije.

 

  • Ime „Filip” potiče od grčke reči philippos, što znači „prijatelj konja”.

 

  • Industrijska revolucija je počela u V. Britaniji, u razdoblju od 1760. do 1830. godine.

 

  • Inflacija je puštanje u opticaj novca u količinama koje nadmašuju količine roba i usluga, što dovodi do pada vrednosti novca i rasta cena.

 

  • Inverzija temperature je pojava da temperatura sa visinom ne opada već raste. Pretežno se javlja u planinskim oblastima za vreme zime kad se hladan i težak vazduh sa planinskih vrhova i strana spušta u duboke doline, kotline i polja i iz njih istiskuje lakši i topliji vazduh u veće visine. U takvim slučajevima temperatura vazduha je najniža na dnu dolina i kotlina, a sa porastom visine postepeno se povećava.

 

  • Jerihonske trube su ovnujski rogovi od čijeg su se prodornog zvuka, po biblijskoj priči (Knjiga Isusa Navina, glava 6), srušile zidine grada Jerihona u Palestini pa su tako Jevreji uspeli da uđu u njega i osvoje ga (oko 1200. pre n. e.).

 

  • Kap morske vode sadrži približno milijardu atoma zlata.

 

  • Kapsicin, alkaloid oštrog ukusa i mirisa od kojeg potiče ljutina paprike, u višoj koncentraciji (oko 80%) nalazi se u semenu i semenim ložama ploda. Zbog toga se ljutina paprike postepeno smanjuje od korena ka vrhu.

 

  • Kartografija je nauka koja se bavi proučavanjem metoda konstruisanja i sastavljanja geografskih karata, kao i izučavanjem načina izrade i izdavanja karata. U veoma je tesnoj vezi sa geografijom, geodezijom, astronomijom, matematikom, fotogrametrijom i grafikom.

 

  • Katran je žitka ili smolasta materija tamne boje koja se dobija suvom destilacijom uglja ili drveta. Upotrebljava se za zaštitu od vlage, za pravljenje asfalta i u hemijskoj i drugoj industriji uopšte.

 

  • Kilogram šećera sadrži oko pet miliona zrnaca.

 

  • Kilt je tradicionalna škotska muška nošnja koja se nosila u srednjem veku, a danas se najčešće oblači samo u svečanim prilikama. Glavno obeležje je suknja od kariranog štofa, tartana. Boje i izgled šara su različiti, a svaki škotski klan ima svoj desen.

 

  • Koaksijalni kabl je žica obmotana izolatorskim slojem oko kojeg je metalna mreža, koja takođe služi kao provodnik. Upotrebljava se za prenošenje telefonskih, telegrafskih ili televizijskih signala.

 

  • Kojot je prerijski vuk, malo manji od običnog, živi u Severnoj Americi i u nekim delovima Srednje Amerike. Kojoti mogu biti organizovani u malim čoporima, ali najčešće love sami.

 

  • Koks je visokokalorično čvrsto gorivo dobijeno suvom destilacijom (zagrevanje do 1000 °C bez prisustva vazduha) uglja, treseta i drugih organskih materija. Koristi se u proizvodnji gvožđa i čelika u visokim pećima.

 

  • Kolonjska voda (francuski eau de Cologne) mirišljavi je rastvor materija u alkoholu koji se upotrebljava u toaletne svrhe. Nazvana je tako prema francuskom imenu nemačkoga grada Kelna, gde se prvi put počela proizvoditi, 1709. godine.

 

  • Kongo je jedina reka koja svojim tokom dva puta preseca ekvator. Najveća je reka u zapadnom delu Centralne Afrike i najdublja reka na svetu. Kongo je dugačak oko 4700 km, što ga čini drugom rekom po dužini u Africi, posle Nila.

 

  • Konoplja je industrijska tekstilna, jednogodišnja zeljasta biljka, visoka od 1,5 m do 4 m, poreklom iz južne Azije. Ima je više tipova i vrlo je rasprostranjena u Evropi, Aziji i Africi. Gaji se radi vlakana i semena. Od vlakana se prave užad, džakovi, grube tkanine; iz semena se cedi ulje; od isceđenog semena prave se uljane pogače, koje služe kao stočna hrana.

 

  • Kontinenti Starog sveta su Evropa, Azija i Afrika, na kojima su se razvile najstarije ljudske civilizacije. Do američkog kopna Kristifor Kolumbo dospeo je 1492. godine, a Australija je otkrivena u XVI veku. Južni pol je osvojio Rual Amundsen 1911. godine. Zato se Severna i Južna Amerika, Australija i Antarktida nazivaju kontinentima Novog sveta.

 

  • Konj rimskog cara Kaligule kojeg je on proglasio za senatora zvao se Incitat, što znači „brz, hitar”.

 

  • Krompir i paradajz potiču iz Južne Amerike, a u Evropu su ih, u XVI veku, doneli španski moreplovci. Evropljani u početku nisu znali da je to hrana. Te biljke gajili su u saksijama kao cveće zbog lepog sitnog cveta i dekorativnog lišća. Kad je počelo njihovo korišćenje u ishrani, u početku su se nalazili samo na trpezama dvorova i plemićkih kuća.

 

  • Lego kocke, jedna od najomiljenijih dečjih igračaka na svetu, proizvode se u Danskoj, u mestu Bilund. Prve su napravljene 1949. godine, a do danas je načinjeno više različitih sistema tih kocki, koji se razlikuju po veličini i obliku kockica. U Bilundu se nalazi i zabavni park Legoland, sa replikama najčuvenijih svetskih građevina, napravljenih od 25 miliona kocaka.

 

  • Limun je slađi od jagoda. Limun se sastoji od čak 70% šećera, dok jagoda u sebi ima samo 40% šećera. Kiseli ukus limuna potiče od preostalih 30% njegovog sastava, koji čini limunska kiselina.

 

  • Lineov sistem, u botanici, jeste razvrstavanje biljnog sveta na klase, redove, porodice, rodove i vrste isključivo po osobinama reproduktivnih biljnih organa (cvetova), koje je 1735. u delu Systema naturae izvršio švedski prirodnjak i naučnik Karl fon Line (1707–1778).

 

  • Lužički Srbi žive u Nemačkoj, jugoistočno od Berlina, prema poljskoj i češkoj granici. Bez obzira na to što žive među katoličkim, germanskim stanovništvom, sačuvali su u svojoj kulturi brojne slovenske elemente. Zanimljive su trodelne kuće, raštrkana sela, narodne nošnje, svadbeni običaji, sačuvani stari muzički instrumenti itd. Veoma im je razvijeno narodno usmeno stvaralaštvo.

 

  • Magma je usijana tečna masa u unutrašnjosti Zemlje; izlivena na površinu erupcijom vulkana naziva se lava.

 

  • Mazga se dobija ukrštanjem konja i magarice, a mula ukrštanjem magarca i kobile.

 

  • Mercerizacija je obrada pamučnog prediva ili tkanine rastvorom natrijum-hidroksida (kaustična, kamena soda, NaOH) radi postizanja sjaja, čvrstine i prijemčivosti za boje. Naziv prema engleskom hemičaru Džonu Merseru (John Mercer, 1791–1866).

 

  • Metan, poznat i kao blatni gas, zapaljiv je gas bez mirisa i boje koji se sastoji od ugljenika i vodonika (CH4). Najprostiji je zasićeni ugljovodonik, u prirodi nastaje usled beskiseoničnog raspada organskih materija, a nalazi se u rudnicima kamenog uglja, vulkanskim gasovima, močvarama. Metan je glavni sastojak zemnog gasa.

 

  • Monarhija je oblik državnog uređenja u kojem se na čelu države, obično po naslednom pravu, nalazi jedan vladar, suveren, monarh (kralj, knez, car).

 

  • Mont Everest, poznat i pod nazivom Čomolungma, najviši je planinski vrh na Zemlji. Nalazi se u Tibetu, na granici Nepala i Kine, pripada planinskom vencu Himalaji, a visok je 8850 m.

 

  • Nacionalni park je predeo izuzetnih prirodnih lepota, flore i faune, velikih razmera, pod zaštitom države. U Srbiji ima pet nacionalnih parkova, kao zaštićena područja od naročite prirodne, ali i kulturno-istorijske važnosti: Fruška gora (osnovan 1960; površina 26 672 ha), Đerdap (1974; 63 608 ha), Kopaonik (1981; 11 810 ha), Tara (1981; 22 000 ha) i Šar-planina (1986; 39 000 ha).

 

  • Nafta je sirova tečna zapaljiva smesa (ulje), žute do tamnosmeđe boje, od koje se destilacijom u rafinerijama dobijaju različiti derivati i drugi produkti (benzin, petrolej, mazut, ulje i dr.) koji se koriste kao izvori energije.

 

  • Nagradna igra loto 7/39 ima 15 380 937 kombinacija.

 

  • Najduži ikada snimljen film je Berlin Alexanderplatz, nemačka drama iz 1980. koja traje 894 minuta.

 

  • Najkraća vazdušna linija na kojoj saobraćaju avioni jeste između dvaju orknijskih ostrva kod Škotske – Vestreja i Papa Vestreja. Ostrva su međusobno udaljena samo 2,7 km, a let kompanijom „Loganer” traje nešto manje od dva minuta.

 

  • Najniža ikada zvanično zabeležena temperatura vazduha na Zemlji, −89,2 °C, izmerena je 21. jula 1983. u ruskoj istraživačkoj stanici Vostok, koja se nalazi na istoku Antarktika.

 

  • Najviša ikada zvanično zabeležena temperatura vazduha na Zemlji, 57,8 °C, izmerena je 13. septembra 1922. u Al Aziziji, Libija.

 

  • Na Novom Zelandu živi 70 miliona ovaca, a samo 4 miliona ljudi.

 

  • Na vrhuncu moći, oko 400. pre n. e., Sparta je imala 25 000 građana i 500 000 robova.

 

  • Na Zemlji postoji više od 600 aktivnih vulkana. Australija je jedini kontinent na kojem nema nijedan aktivni vulkan.

 

  • Naziv „Beneluks” nastao je spajanjem početnih slova imena tri susedne države zapadne Evrope: Belgije, Holandije (Nederland) i Luksemburga. Te države formirale su Beneluks 1947. kao prvu zonu zajedničke bescarinske trgovine i međusobne saradnje. Sve tri države su monarhije.

 

  • Nektarina je breskva glatke pokožice, dobijena posebnim selekcionisanjem, u narodu zvana i golica. Pogrešno se misli da je nastala ukrštanjem šljive i breskve.

 

  • Nepal je jedina država čija nacionalna zastava nije pravougaonog oblika.

 

  • Nihilizam je filozofsko učenje koje poriče mogućnost sigurne spoznaje i postojanje bilo kakve vrednosti. Teorijski nihilizam poriče mogućnost spoznavanja istine, a etički vrednost moralnih zakona. Termin „nihilizam” prvi je upotrebio ruski pisac Ivan S. Turgenjev (1818–1883), karakterišući njime životni stav i poglede Jevgenija Bazarova, glavnog junaka svog romana Očevi i deca (1862), koji je odlučno odricao sva nečela i tradicije ruske plemićke kulture.

 

  • Noj je najveća vrsta ptica na svetu. Noj ima i najveće oči među svim pticama, a njegovo oko veće je od njegovog mozga.

 

  • Nuklearna reakcija je proces koji nastaje kad se atomsko jezgro cepa (fisija) ili kad se dva atomska jezgra sudare (fuzija).

 

  • Nuklearna zima je mogućno stanje posle većeg nuklearnog sukoba, kada bi atmosfera bila do te mere zagađena dimom i prašinom da bi poljoprivreda, a najvećim delom i život na Zemlji, bili onemogućeni.

 

  • Od devet litara vode dobija se deset litara leda. Na temperaturi od 0 °C voda počinje da se pretvara u šestokrake kristale, koji se spajaju i stvaraju led. Između kristalića leda ostaju zarobljeni mehurići vazduha, pa je zato led lakši od vode i zauzima više prostora od nje.

 

  • Od svih američkih država, najviše nacionalnih parkova ima Kalifornija – devet.

 

  • Od svih geometrijskih oblika koji imaju isti obim, krug ima najveću površinu. Od svih geometrijskih oblika koji imaju istu površinu, krug ima najmanji obim.

 

  • Olimpijske igre dobile su naziv po antičkom naselju Olimpiji na poluostrvu Peloponezu, gde su prvi put organizovane 776. pre n. e. Priređivane su svake četvrte godine u čast vrhovnog boga Zevsa. Trajale su pet dana i za to vreme stari Grci su prekidali sva neprijateljstva i proglašavali „sveti mir”, koji su svi poštovali. Savremene olimpijske igre obnovljene su na predlog francuskog istoričara Pjera de Kubertena i prve su održane u Atini, 1896. godine.

 

  • Otvarač za konzerve patentiran je 1855, nakon 83 godine pošto su prvi put upotrebljene konzerve.

 

  • Ozon je molekul koji čine tri atoma kiseonika (O3). U Zemljinoj atmosferi, na oko 25000 m nadmorske visine, nalazi se omotač posebno bogat ozonom, čija je osnovna uloga da upija ultraljubičaste zrake i tako ih sprečava da stignu do Zemljine površine.

 

  • Panamski kanal, dug 81,6 km, povezuje Atlantski i Tihi okean. Zvanično je otvoren 12. jula 1920. godine.

 

  • Parmezan (od italijanskog parmigiano – parmski, iz Parme) vrsta je italijanskog polumasnog tvrdog sira iz Parme; izrendan, dodaje se jelima kao začin (za testenine, supu i sl.).

 

  • Pas, prva domaća životinja, pripitomljen je pre 33 000 godina. Do tog zaključka naučnici su došli ispitivanjem lobanje psa pronađenog u Sibiru. Kako je utvrđeno DNK testom, taj pas je bliži savremenim psima nego vukovima, zbog čega se smatra da je bio pripitomljen. Svi psi vode poreklo od vuka.

 

  • Percepcija, sa psihološkog stanovišta, jeste nesvesni proces kojim mozak organizuje podatke dospele iz čula i interpretira ih praveći smislenu celinu. Stvarnost koju poznajemo samo je slika koju mozak kreira na osnovu informacija koje prima preko svih pet čula.

 

  • Pesticidi su otrovni hemijski preparati za suzbijanje, uništavanje korova (herbicidi), insekata (insekticidi), glodara (rodenticidi), gljivica (fungicidi), bakterija, virusa i dr. radi zaštite korisnog bilja, životinja i ljudi.

 

  • Pirit je tvrda sulfidna ruda žute boje, disulfid gvožđa (FeS2), upotrebljava se za dobijanje sumporne kiseline. Taj mineral izgleda kao zlato, ali je bezvredan. U prošlosti su se mnogi istraživači prevarili piritom, misleći da su našli zlato.

 

  • Platonska ljubav je ljubav o kojoj Platon govori i koju preporučuje u svom delu Gozba: ljubav prožeta samo osećanjima, zasnovana isključivo na duhovnoj privlačnosti i zanosu, bez čulnih strasti; idealna ljubav.

 

  • Plavi kit je najveća i najteža životinja na svetu. Prosečna dužina tela mu je oko 26 metara, a težina oko 150 tona. Plavi kitovi često dostižu dužinu i od 30 metara, a najveći zabeleženi primerak izmeren je 1922. i bio je dugačak 33,58 metara. Ženke su u proseku za 6% veće od mužjaka, a posle sezone hranjenja mogu da teže i do 200 tona.

 

  • „Pokemoni” je skraćeni oblik od engleskog Pocket Monsters, što znači „džepna čudovišta”.

 

  • Pomfrit je izmišljen u Belgiji, a vezivanje za Francusku potiče od velike popularnosti pomfrita u toj zemlji. Inače, francuski naziv pommes frites u prevodu znači „pržene jabuke”.

 

  • Poslednje ledeno doba počelo je pre 40 000 godina, kad se nagib Zemljine ose promenio za 2°, a završilo se pre 14 000 godina.

 

  • Preciznost, u tehničkim naukama, jeste mera pouzdanosti nekog mernog uređaja. Za razliku od tačnosti, preciznost se ne može definisati za jedno merenje. Tačnost opisuje odstupanje izmerene veličine od njene stvarne vrednosti, dok preciznost predstavlja sposobnost mernog uređaja da se ponovnim merenjem izmerena veličina znatno ne menja.

 

  • Procenat (oznaka: %) jeste stoti deo neke celine, postotak: 1% = 1 : 100 = 0,01. Naziv potiče od latinskog pro cento, što znači „kroz sto”.

 

  • Promil (oznaka: ‰) jeste hiljaditi deo neke celine: 1‰ = 1 : 1000 = 0,001. Naziv potiče od latinskog pro mille, što znači „kroz hiljadu”.

 

  • Prostiranje (prenos) toplote nastaje uvek kad postoji razlika temperatura između dva tela ili između delova jednog tela. Postoje tri načina prostiranja toplote: provođenje (kondukcija), prelaženje (konvekcija) i zračenje (radijacija).

 

  • Prvi grad na svetu koji je dostigao milion stanovnika bio je Rim, 133. pre n. e. Najmnogoljudniji grad danas je Tokio, sa više od 35 miliona stanovnika.

 

  • Prvi srpski igrani film, Život i dela besmrtnog vožda Karađorđa, snimljen je 1911. godine.

 

  • Prvi živi organizmi na Zemlji bili su jednoćelijski organizmi (mikrobi) u okeanima.

 

  • Prvu skicu padobrana napravio je italijanski naučnik Leonardo da Vinči 1514. godine.

 

  • Prvu štampanu knjigu u boji, Majnciški psaltir, koja je štampana u crvenoj i crnoj boji, izdao je Nemac Johan Gutenberg 14. avgusta 1457. godine.

 

  • Ratarstvo je grana zemljoradnje koja se bavi proizvodnjom žita, povrća, industrijskog i stočnog bilja. Deli se na opšte i specijalno. Opšte ratarstvo bavi se pitanjem plodnosti tla, ishrane bilja, setve, nege, plodoreda, borbe protiv korova. Specijalno ratarstvo bavi se proučavanjem pojedinih biljnih kultura (kukuruza, pšenice, šećerne repe itd.) radi njihove selekcije i povećanja prinosa.

 

  • Reč „element” je latinskog porekla i nastala je od tri slova abecede: L, M i N. Koristili su je Rimljani kad su želeli da ukažu na nešto jednostavno.

 

  • Rečenica The quick brown fox jumps over the lazy dog upotrebljava se u računarstvu za prikaz različitih tipova slova (fontova) zato što sadrži sva slova engleske abecede.

 

  • Reč „robot” prvi put je upotrebio češki pisac Karel Čapek u drami R. U. R. (Rossumovi univerzální roboti, 1920). Ta reč potiče od češkog robota, što znači „prisilan rad”.

 

  • Renesansa je razdoblje preporoda, obnove, procvata i prosperiteta u evropskoj kulturi, umetnosti i nauci od XIV do XVI veka, u kojem su stvaraoci, oslobođeni srednjovekovnog, crkvenog uticaja, tražili nadahnuće za svoja dela u klasičnoj grčko-rimskoj književnosti, umetnosti i filozofiji.

 

  • Rimski brojevi se zapisuju pomoću sedam simbola, koji označavaju određene brojeve u sistemu arapskih brojeva: I – 1, V – 5, X – 10, L – 50, C – 100, D – 500, M – 1000. Najveći broj koji se može zapisati pomoću tih simbola je 3999 – MMMCMXCIX.

 

  • Sahara (površina: 9 100 000 kvadratnih kilometara), najveća pustinja na svetu, prostire se kroz jedanaest država: Maroko, Alžir, Tunis, Libija, Egipat, Zapadna Sahara, Mauritanija, Mali, Niger, Čad i Sudan.

 

  • Severni pol poznat je i pod nazivom Arktik, dok je Južni pol poznat pod nazivom Antarktik.

 

  • Sirijski grad Damask najstariji je neprekidno naseljeni grad na svetu. Procvat je doživeo oko 2000 godina pre nego što je, 753. pre n. e., osnovan Rim.

 

  • Slepi miševi uvek skreću ulevo kad izleću iz pećine.

 

  • Slon je jedina životinja koja ima četiri kolena.

 

  • Smatra se da je obraćanje jednoj osobi sa vi, iz poštovanja, počelo u IV veku i to u Rimskom carstvu. Tada se sa vi obraćalo samo carevima, dok su svi ostali jedni drugima govorili ti. U srednjem veku taj se običaj proširio i u zapadnoj Evropi, gde se sa vi nije obraćalo samo carevima već i drugim ljudima kojima se ukazivalo poštovanje.

 

  • Suecki kanal, dug 161 km, povezuje Sredozemno i Crveno more. Zvanično je otvoren 17. novembra 1869. godine.

 

  • Svake sekunde na Zemlji se dogodi 100 udara gromova. Prosečna dužina jednog groma koji udara iz oblaka u zemlju jeste 5 km.

 

  • Sveti apostol Jovan jedini je od dvanaest Hristovih učenika koji je umro prirodnom smrću. Petar, Andrej, Filip, Vartolomej i Simon raspeti su. Mateju i Pavlu odsečena je glava. Toma je spaljen, dok su Tadej i Jakov Alfejev pretučeni do smrti. Jakov Zevedejev ubijen je mačem.

 

  • Šampanjac je vrsta penušavog vina, a ime je dobio po francuskoj pokrajini Šampanji. Pravi se samo od tri sorte grožđa: pino noar (crno), pino menije (crno) i šardone (belo). Na zahtev Francuske, šampanjac je zaštićen posebnim međunarodnim ugovorom posle Prvog svetskog rata. Prema tom ugovoru, naziv „šampanjac” može nositi samo prirodno penušavo vino proizvedeno u Šampanji.

 

  • Šintoizam je, pored budizma, japanska nacionalna religija, zasnovana na obožavanju prirode, kultu predaka i verovanju u božansko poreklo careva.

 

  • Šljiva je biljka iz roda Prunus porodice ruža (Rosaceae). Ime istovremeno označava i plod te biljke.

 

  • „Špageti-vestern” je naziv za kaubojske filmove italijanskih reditelja, počevši od filma Serđa Leonea Za šaku dolara (1964), sa Klintom Istvudom u glavnoj ulozi.

 

  • Telo sisara sastoji se od 65% vode. Kod nekih morskih organizama, kao što su alge ili meduze, sadržaj vode može preći i 95%.

 

  • Težina prosečnog ljudskog mozga je oko 1,4 kg, a 80% mozga čini voda.

 

  • Trepetljika je vrsta ukrasa u vidu istanjenih listova od zlata, srebra i dr. koji trepere i svetlucaju (nosi se obično u kosi). Tako se naziva i drvo čije lišće lako trepeće: breza, jasika, topola i dr.

 

  • Tri četvrtine ulovljene ribe upotrebljava se za ishranu, a ostatak za proizvodnju sapuna, lepka, margarina i đubriva.

 

  • Trolovi su divovi iz skandinavskih, najčešće norveških, bajki i legendi. To su nezgrapna, opaka divlja stvorenja sa dlakavim telima, velikim nosevima i ušima i dugačkim stopalima. Prema ljudima su neprijateljski raspoloženi. Trolovi su noćna bića, a izloženi Sunčevoj svetlosti pretvaraju se u kamen.

 

  • Trubaduri su bili putujući pesnici-pevači južne Francuske koji su počevši od XI veka, zatim u XII veku i u prvoj polovini XIII veka sastavljali stihove na provansalskom jeziku. Njihovo stvaralaštvo predstavlja najviši umetnički domet onovremene evropske književnosti. Reč je o oko pet stotina pesnika koji su veličali svetovni duh i radost života. Glavne teme njihovih dela bili su ljubav i s njom u vezi kult „lepe gospe”, kao i vojnički podvizi.

 

  • Tvrdoća predstavlja mehaničko svojstvo materijala, a definiše se kao otpor kojim se neko telo suprotstavlja prodiranju drugog, tvrđeg tela u njegovu površinu.

 

  • Ugalj je čvrsto gorivo nastalo duboko u Zemlji raspadanjem &
08.12.2019.

Prahistorija

Preistorija

 

Pre otprilike 3,5 miliona godina na teritoriji istočne Afrike pojavila su se bića nalik čoveku. S vremenom su se ta bića menjala, razvijala i ovladala sposobnošću govora. Ljudi su, ne bi li olakšali sebi uslove života i prilagodili se prirodi koja se takođe menjala, počeli da izrađuju oruđa i oružja, da pripitomljavaju životinje, obrađuju zemlju i žive u stalnim naseljima. Ti dugotrajni i složeni procesi odigravali su se u najstarijoj prošlosti ljudskog društva – preistoriji. Taj pojam smislio je francuski arheolog Pol Tornal 1833. godine, kako bi opisao predmete koje je pronašao u pećinama u južnoj Francuskoj.

Preistorija je najstariji period ljudske prošlosti koji je trajao od pojave prvobitnog čoveka na zemlji do pojave prvih pisanih spomenika (kada počinje istorija). Kao posebna naučna disciplina razvila se u XIX veku. Taj period u razvitku ljudskog roda je najduži: obuhvata razdoblje od preko 260 000 godina. U njemu se od pračoveka u toku dugotrajnog perioda razvio homosapijens (razuman čovek), koji je svesno otpočeo borbu protiv surovosti prirode i stvaranja prve ljudske kulture.

 

preistorija-slika

 

Pored tog najranijeg perioda ljudske prošlosti u preistoriju ulazi i vreme stvaranja prvih civilizacija, od kojih su ostali pisani izvorni podaci do danas još nedešifrovani. Osnovnu bazu za proučavanje tih civilizacija čine rezultati arheoloških iskopavanja, kojima se bavi posebna naučna disciplina preistorijska arheologija. Zahvaljujući rezultatima te discipline, koja se razvila tek u XIX veku, otkrivena su najranija preistorijska naselja – sojenice. Takođe je otkriveno i datirano mnoštvo najraznovrsnijeg oruđa preistorijskog čoveka iz svih faza njegovog razvitka, počevši od najgrubljih kamenih do najsavršenijih metalnih predmeta. Docnijim arheološkim iskopavanjima, koja su sistematski preduzeta u drugoj polovini XIX veka, otkriveni su mnogi veliki gradovi u Evropi, Aziji i Africi. Među njima najpoznatiji su Troja, Mikena, Niniva i dr. Otkopavanjem starog vavilonskog grada Ninive, koji je nastao oko 2000. pre n. e., postignut je jedan od najvećih uspeha. O toj prestonici Asirskog carstva, koja je razorena 612. pre n. e., antički pisci su zabeležili da je imala preko 100 000 stanovnika. Na taj način su, zahvaljujući velikim uspesima arheoloških iskopavanja, mnoge davno zaboravljene civilizacije postale poznate.

 

Periodizacija preistorije

Period od trenutka kada je preistorijski čovek počeo da izrađuje oruđa i oružja deli se, prema materijalu koji je upotrebljavan, na dva osnovna razdoblja:

1. kameno doba, koje se može podeliti na:

a) paleolit (starije kameno doba) – od 2600000. pre n. e. do 10000. pre n. e.,

b) mezolit (srednje kameno doba) – od 10000. pre n. e. do pojave zemljoradnje i stočarstva, oko 7000. pre n. e.,

c) neolit (mlađe kameno doba) – od pojave zemljoradnje i stočarstva do 6000. pre n. e.;

2. metalno doba, koje se može podeliti na:

a) bakarno – od 6000. pre n. e. do 2200. pre n. e.,

b) bronzano – od 2200. pre n. e. do 800. pre n. e.,

c) gvozdeno – od 800. pre n. e. do početka nove ere.

Godina koja označava kraj preistorije, kada su pisani izvori postali koristan akademski izvor, varira od regiona do regiona – u Egiptu oko 3200. pre n. e., a na Novoj Gvineji oko 1900. pre n. e.

Preistorija nije predmet proučavanja istoričara, već se njome bave druge nauke, kao što su antropologija, arheologija, paleontologija, geologija, biologija.
08.12.2019.

Seoba naroda

Velika seoba naroda

 

Početak Velike seobe naroda

Seoba predstavlja premeštanje jednog plemena ili naroda sa jedne teritorije na drugu. Do seoba dolazi ukoliko se promene uslovi života na teritoriji na kojoj žive. Najčešći uzroci seoba u prošlosti bili su nedostatak hrane, loša klima i napadi drugih naroda ili plemena.

Velika seoba naroda započela je krajem starog veka, tačnije, 375. godine. Tada su Huni prošli kroz ravnicu između Kaspijskog mora i planine Ural. Taj prostor naziva se Vrata naroda i predstavlja prirodni put iz Azije ka Evropi. Pomeranjem velikih grupa varvarskih plemena i naroda ka Evropi, u strahu od Huna, započela je Velika seoba naroda, koja je trajala nekoliko vekova. U njoj je učestvovalo više azijskih, germanskih i slovenskih naroda. Velika seoba naroda bila je uzrok promena koje su dovele do pada Zapadnog rimskog carstva.

Huni su bili narod azijskog, mongolskog porekla. Teritorija sa koje su došli nalazila se na prostoru današnje Mongolije u Aziji i graničila se sa Kinom. Huni su bili izuzetno uvežbani, brzi konjanici i surovi ratnici. Kuda god su prolazili, donosili su velika razaranja i sejali strah. Brojni varvarski narodi koji su se našli na putu kretanja Huna ili su pred njima počeli da beže ili su im se potčinjavali. Tokom prve polovine V veka Huni su zagospodarili velikim delom Evrope. Hune je ujedinio kralj Atila (vladao od 434. do 453. godine), koji je zbog svoje surovosti dobio nadimak Bič Božji. Središte njegove države nalazilo se u Panonskoj niziji (teritorija današnje Mađarske). Atila je bio sposoban i hrabar vojskovođa. Napadao je i Vizantiju i Zapadno rimsko carstvo, nanevši im velika razaranja. Njegovo širenje na zapad zaustavili su Rimljani, na teritoriji današnje Francuske. Pretrpevši poraz, Atila je napao Apeninsko poluostrvo. Posle početnih uspeha povukao se u centar svog kraljevstva, gde je ubrzo i umro. Njegovom smrću naglo je počela da slabi moć Huna. Njihovo do tada vodeće mesto u borbi protiv Rimskog carstva preuzeli su drugi varvarski narodi.

 

Narodi u Velikoj seobi

Među mnogobrojnim plemenima i narodima koji su učestvovali u seobi, posebno se ističu Goti, Franci, Vandali i drugi germanski narodi. Svi narodi koji su se pomerali pred Hunima kretali su se iz pravca istoka ka zapadu ili jugu Evrope. Dolazak Huna izazvao je, dakle, lančano pomeranje naroda – jedni narodi potiskivali su druge.

Narod Gota se još pre dolaska Huna podelio na Zapadne Gote, Vizigote, i Istočne Gote, Ostrogote. Vizigoti su došli na Balkansko poluostrvo i upali na teritoriju Vizantijskog carstva. Krajem IV veka napustili su teritoriju Vizantije i ubrzo su zauzeli Rim. Ni tu se nisu dugo zadržali – nastavili su seobu i konačno se naselili na Iberijskom poluostrvu (današnja Španija). Ostrogoti su se posle više godina lutanja naselili na Apeninskom poluostrvu (današnja Italija). Tu su stvorili svoju kraljevinu.

Franci su zauzeli veliki deo zapadne Evrope. Njihova država, Franačka, nastala je na teritorijama današnje Nemačke i Francuske.

Još jedan narod koji je učestvovao u Velikoj seobi naroda ostao je zapamćen po zlu. To su bili Vandali. Oni su prokrstarili čitavom Evropom i nastanili se u severnoj Africi. Prilikom osvajanja Rima (455. godine), Vandali su grad opljačkali i razorili veliki broj hramova i spomenika. Zbog toga se i danas, po njima, svako nasilničko ponašanje, rušenje i uništavanje umetničkih predmeta (zgrada, slika, skulptura) naziva „vandalizam”. Krajem V i u VI veku u seobe su se uključili i Sloveni.

 

Način života

Tokom Velike seobe, narodi koji su u njoj učestvovali prehranjivali su se loveći plen, ili su pljačkali razorena sela i gradove. Pošto su stalno bili u pokretu, nisu mogli da se bave zemljoradnjom pa su im zalihe hrane bile ograničene i često nedovoljne. S vremenom su ti narodi prihvatili hrišćanstvo i počeli da se naseljavaju na teritoriji nekadašnjeg Rimskog carstva. Tada su počeli da prihvataju i neke običaje i način života Rimljana. Zasnovali su svoja naselja i počeli da se bave zemljoradnjom. Povratak sa nomadskog na sedelački način života, kao i prihvatanje hrišćanstva, bili su preduslovi stvaranja novih država na tlu nekadašnjeg Rimskog carstva. Spajanjem stare rimske kulture i germanskih običaja pod okriljem hrišćanstva nastala je posebna kultura, koja je postala temelj srednjovekovnih evropskih država.

 

Završetak Velike seobe naroda

Velika seoba naroda trajala je nekoliko vekova. Naseljavanje naroda i plemena odigravalo se u etapama. Posle prvog talasa seoba usledio je drugi, u kojem su se pojavili novi narodi, među njima i Sloveni. Epoha velikih seoba, koja se završila oko 700. godine, okončana je stvaranjem država novih naroda na tlu Evrope.

Po završetku Velike seobe, Evropu su zadesile i druge migracije. Među njima najznačajnije su bile seobe Vikinga i Mađara. Vikinzi su, kao narod iz severne Evrope, dobili i naziv Normani, što znači „severni ljudi”. Oni su iz Skandinavije, u svojim brodovima, preduzimali putovanja po čitavom svetu. Na istoku su došli u Rusiju, na jugu su u Sredozemlju osnovali svoju kraljevinu, a na zapadu stigli čak do Severne Amerike. Bili su čuveni kao zastrašujući pljačkaši i razbojnici. Za razliku od njih, Mađari su bili azijski nomadski narod koji je tokom IX veka došao u Evropu. U Evropi su oni, međutim, postali strah i trepet, kao što su nekada bili Huni. Njihov dalji prodor zaustavio je, 955. godine, nemački kralj Oton I u bici kod reke Leh, u današnjoj Nemačkoj. Posle poraza, Mađari su se povukli, primili hrišćanstvo i na teritoriji Panonije osnovali svoju državu.
08.12.2019.

O "svetom" Rimskom carstvu

Sveto rimsko carstvo

 

Sveto rimsko carstvo (nemački Heiliges Romisches Reich) jeste carstvo različitog obima u srednjovekovnoj i modernoj zapadnoj i srednjoj Evropi. To carstvo, za koje se tradicionalno verovalo da ga je osnovao Karlo Veliki (742–814), kojeg je papa Lav III krunisao za cara 800. godine, trajalo je sve dok se Franc II nije odrekao te titule 1806. godine. Vladavina nemačkog Otona I Velikog (vladao od 962. do 973), koji je znatno uvećao carstvo i učvrstio carsku titulu posle propasti Karolinškog carstva (888. godine), ponekad se uzima za početak carstva. Naziv Sveto rimsko carstvo, koji nije usvojen do vladavine Fridriha I Barbarose (vladao od 1155. do 1190), odražavao je tvrdnju Karla Velikog da je njegovo carstvo naslednik Rimskog carstva i da je ta vlast uvećana njegovim položajem božjeg prvog izaslanika u svetovnom carstvu, uporedo sa položajem pape u duhovnom carstvu. Okosnicu carstva činile su Nemačka, Austrija, Češka, Moravska i Švajcarska, a povremeno su njegov deo bile i Holandija i severna Italija; Francuska, Poljska, Ugarska i Danska bile su uključene od početka, a Britanija i Španija bile su nominalne članice.

Od sredine XI veka carevi su vodili velike borbe sa papstvom oko prevlasti, a takođe su se, naročito pod moćnom Hoenštaufen dinastijom (1137–1254), borili sa papama oko vlasti nad Italijom. Rudolf I je postao prvi habzburški car 1273, a od 1438. na prestolu je habzburška dinastija. Od 1356. cara su birali nemački prinčevi; potom bi ga obično krunisao papa. Van ličnih naslednih domena, carevi su delili vlast sa carskom skupštinom. Za vreme reformacije, veliki broj nemačkih prinčeva prebegao je u protestantski tabor, suprotstavljajući se katoličkom caru i od 1562. careve više nije krunisao papa.

Na kraju Tridesetogodišnjeg rata (1618–1648), Vestfalskim mirom je priznat pojedinačni suverenitet carskih država. Carstvo je tada postalo labava federacija država i titula cara bila je prvenstveno počasna. U XVIII veku, sporovi oko carskog nasleđa prerasli su u Rat za austrijsko nasleđe (1740–1748) i Sedmogodišnji rat (1756–1763). Veoma oslabljeno Sveto rimsko carstvo, koje je bilo rastrzano stalnim međusobnim sukobima svojih država, privatnim ratovima i potpunim gubitkom autoriteta cara, okončano je 6. avgusta 1806. godine, kad ga je francuski car Napoleon I Bonaparta i formalno ukinuo.



Istočno rimsko carstvo

 

Istočno rimsko carstvo (ili Vizantija) jedina je država s ove strane Kineskog zida koja je trajala od kasne antike do kraja srednjeg veka. Ono je prolazilo kroz uspone i padove i bilo jedna od najznačajnijih civilizacija u istoriji čovečanstva. Izvršilo je veliki kulturni uticaj na čitav niz srednjovekovnih država i naroda. Za razliku od Zapadnog rimskog carstva, koje su varvari srušili 476. godine, Istočno rimsko carstvo nastavilo je da živi još hiljadu godina. Zahvaljujući gušćoj naseljenosti, većem broju velikih gradova i jačoj privredi, ono je lakše podnelo ekonomsku krizu III veka, jedne od najvećih kriza koje poznaje svetska istorija.

Vizantija je počivala na tri temelja, a to su: rimsko državno uređenje, grčka kultura i hrišćanstvo. Bez bilo kojeg od ta tri elementa ona se ne može zamisliti, a tek njihovim prožimanjem nastaje vizantijska civilizacija. Vizantija, koja je vekovima bila čuvar i obnovitelj antičkog nasleđa, nema svog istorijskog naslednika.

 

Prestonica

Car Konstantin, koji je vladao od 324. do 337. godine, premestio je prestonicu iz Rima u Konstantinopolj, koji zovu i Novi Rim ili Drugi Rim. To je jedini grad na svetu koji se prostire na dva kontinenta – u Evropi i Aziji. Sloveni su mu dali ime Carigrad. On je mostobran između Evrope i Azije i najvažniji grad u srednjem veku. Podignut je na mestu starog grada Vizantiona, po čijem je imenu Istočno rimsko carstvo kasnije nazvano Vizantija. Carigrad, grad na Bosforu, bio je ne samo raskrsnica mnogih trgovačkih puteva nego i svojevrstan intelektualni svetionik koji je obasjavao čitav srednjovekovni svet. U njemu su podignute stotine crkava i drugih građevina. Najvažniji hrišćanski hram bila je Sveta Sofija, crkva Božje Premudrosti. Podigao ju je Justinijan I u VI veku, i bila je arhitektonsko čudo. Vizantija se ne može zamisliti bez svoje prestonice – Carigrada. Tako je padom Carigrada pod naletom Osmanlija, 29. maja 1453. godine, pala i Vizantija.

 

Stanovništvo

Istorija Vizantije nije istorija Grka u srednjem veku. Naprotiv, Vizantija je bila, u pravom smislu reči, kosmopolitska država. Njeno stanovništvo činili su različiti narodi (Grci, Sloveni, Jermeni i Jevreji) koji su govorili različite jezike. Prema jednom istraživanju, od nekoliko stotina vizantijskih porodica XI i XII veka, čak jedna četvrtina bila je slovenskog, latinskog, jermenskog, arapskog ili turskog, odnosno negrčkog porekla. Međutim, grčki jezik i grčka kultura bili su objedinjujući činilac u toj velikoj etničkoj raznolikosti.

Utemeljeni na nasleđu Rimskog carstva, Vizantinci su sebe nazivali Romejima, tj. Rimljanima, a svoju državu Carstvom Romeja. Termini „Vizantija” i „Vizantinci” proizvod su moderne nauke i uvedeni su tek u XVI veku. U ranovizantijskom periodu (IV–VI vek) u upotrebi su bili latinski, kao zvanični jezik, i grčki, kojim se najviše govorilo u Istočnom rimskom carstvu. Tada su to bili svetski jezici u pravom značenju te reči. Od VII veka u Vizantiji je sasvim prevladao grčki, dok se latinski postepeno zaboravljao.

 

Car

Na čelu Vizantije nalazio se car (vasilevs). Prema shvatanjima Vizantinaca on je bio božji izaslanik na zemlji: kao što je jedan Bog na nebu, tako je i jedan car na zemlji. Car je bio vrhovni zapovednik vojske, najviši sudija i zakonodavac, zatim branilac crkve i hrišćanske vere. Kao gospodar hrišćanske vaseljene, on se nalazio na vrhu zamišljene piramide srednjovekovnih vladara. Svi ostali, u zavisnosti od veličine i značaja države koju su predvodili, nalazili su se ispod vizantijskog cara. Kada bi se pojavio, njegovi podanici bili su dužni da padaju ničice i poljube skut careve odeće (to se zove „proskineza”).

Purpur, tj. ljubičastocrvena boja obeležje je carske vlasti u Vizantiji. Samo je car imao pravo da nosi odelo i cipele purpurne boje i da se na svečanim poveljama potpisuje mastilom boje purpura.

 

Ekonomska moć i novac

Carevi Dioklecijan i Konstantin reformisali su Rimsko carstvo pošto je u III veku zapalo u veliku ekonomsku krizu. Izvršili su važne promene kako u vrhovnoj vlasti i organizaciji vlasti u provincijama, tako i u vojsci. Senat je izgubio nekadašnji značaj, a narasle su careve nadležnosti. Izgrađena je veoma uređena država sa dobro organizovanim državnim aparatom i delotvornom naplatom poreza. Konstantin je utemeljio nov novčani sistem, čiju je jedinicu činio zlatni solidus, zlatnik koji je sedam vekova zadržao svoju vrednost i bio najbolja moneta srednjeg veka. Vizantijskim novcem moglo se kupovati širom onovremenog sveta. Tako je zlatnik Justinijana I nađen i u današnjoj Švedskoj i u dolini reke Hoangho (Žuta reka) u Kini. Počevši od sredine XI veka, kada je Vizantija zapala u krizu, njen zlatnik počeo je lagano da gubi vrednost. Tada su ga pretekle valute nekih italijanskih pomorskih republika, pre svega Venecije.

 

Justinijanova obnova

Car Justinijan I Veliki, koji je vladao od 527. do 565. godine, bio je zaokupljen idejom obnove Rimskog carstva. Njegove vojskovođe povratile su severnu Afriku, Apeninsko poluostrvo i jugoistočni deo Španije. Tako je Sredozemno more ponovo postalo „rimsko jezero”. Galija i Britanija ostale su van domašaja Carstva. Međutim, ta osvajanja odnela su mnogo novca tako da je Justinijan naslednicima ostavio ogromnu ali malaksalu državu. Važnija od ratova koje je vodio bila je Justinijanova kodifikacija rimskog prava, poduhvat koji je išao daleko ispred svog vremena. Njegovi pravnici su rimsko pravno nasleđe sabrali u Zbornik građanskog prava (Corpus iuris civilis), posle Biblije najvažniju knjigu evropske civilizacije.

U VII veku usledila je najezda Arabljana na istoku i invazija Slovena na Balkansko poluostrvo, što je Vizantiju dovelo na rub opstanka. Ipak, Vizantija je, zahvaljujući reformama cara Iraklija (vladao od 610. do 641), uspela da odoli velikom istorijskom izazovu, mada su VII i VIII vek ostali upamćeni kao „mračna” ili „tamna” stoleća vizantijske istorije. Tako je oko 800. godine Vizantija mnogo slabija od tadašnjih svetskih sila Franačke i Arabljanskog kalifata. Međutim, dve stotine godina kasnije, oko 1000. godine, za vreme vladavine cara Vasilija II Bugaroubice (od 976. do 1025), Vizantija je ponovo najjača sila.

 

Kultura

Vizantija je na polju kulture vekovima stajala ispred svih država srednjovekovnog sveta. U njenoj duhovnoj orbiti nalazili su se mnogi narodi čija se kultura razvijala pod presudnim vizantijskim uticajima. Car Teodosije II (vladao od 408. do 450) u Carigradu je, 425. godine, osnovao Univerzitet. Na toj visokoškolskoj ustanovi predavali su se gramatika, retorika, filozofija i pravo.


Pad Zapadnog rimskog carstva

 

Veliki migracioni talas, poznat pod nazivom Velika seoba naroda, koji je zapljusnuo granice Rimskog carstva, doveo je do rušenja antičkog sveta. Zapadno rimsko carstvo podleglo je najezdama, a na njegovim ruševinama nastale su varvarske države.

Rimsko carstvo je u III veku doživelo jednu od najvećih ekonomskih kriza koje poznaje svetska istorija. Carevi Dioklecijan i Konstantin su, na razmeđu III i IV veka, staroj imperiji svojim reformama udahnuli novu životnu snagu. Međutim, Zapadno carstvo nije moglo da odoli neprestanim napadima okolnih varvarskih naroda, pre svega germanskih plemena. Ono je prestalo da postoji kada je germanski vođa Odoakar svrgnuo poslednjeg rimskog cara Romula Avgustula, 4. septembra 476. godine. Za razliku od Zapada, antička civilizacija na Istoku je opstala sve do sredine XV veka.

 

Opadanje gradova

Posledica varvarskog rušenja Zapadnog rimskog carstva bila je ruralizacija prostranih delova zapadne Evrope, tj. prevladavanje seoskog u odnosu na gradski život. Senatorska aristokratija, važan deo rimskog društva, preživela je, ali u novonastalom poretku nije imala stvarnu vlast. Propadanje velikih poseda doprinelo je njenom odumiranju. Osim toga, prodor germanskih odreda na Apeninsko poluostrvo za posledicu je imalo i naglo propadanje gradova.

Procesu opadanja gradova naročito je doprinela epidemija kuge koja je u VI veku pogodila Evropu. Ta pošast obnavljala se tokom VII veka i nanela novi udarac gradovima, koji su bili poslednja uporišta antičkih tradicija. Početkom VIII veka Arabljani su iz severne Afrike prodrli na Pirinejsko poluostrvo i deo Galije. Važna posledica tih događaja ležala je u tome da se središte političke moći sa obala Sredozemlja lagano premeštalo ka unutrašnjosti evropskog kontinenta.

 

Varvarska plemena

Germanska plemena, koja vode poreklo iz Skandinavije, počevši od I veka pre n. e., postepeno su se premeštala ka slivovima reka Rajne i Dunava. Deo njih s vremenom je naselio prostor između Rajne i Baltičkog mora. Reč je o velikim plemenskim savezima koji su ugrožavali zapadne granice Rimskog carstva. Među njima najpoznatiji su bili Vandali, Angli, Sasi, Langobardi i Franci. Na drugoj strani, sa istoka, na Carstvo su se ustremili Vizigoti (Zapadni Goti) i Ostrogoti (Istočni Goti). Uoči početka Velike seobe naroda oni su se nalazili u prostranom zaleđu Crnog mora.

Osnovna politička ustanova kod starih Germana bila je ratnička družina. Nju su činili vođa (kralj) i njegovi ratnici, koji su mu dugovali vernu službu. Zauzvrat, uživali su njegovu zaštitu i učestvovali u deobi plena. Vođa je biran prema sposobnostima, a onome kome bi pošlo za rukom da postigne niz ratnih pobeda i da se dugo održi na vlasti, otvarala se mogućnost da osnuje dinastiju. U skladu sa drevnim običajima, on je svoje poreklo dovodio u vezu sa starogermanskim bogovima. Na taj se način među paganskim Germanima obezbeđivala svetost kraljevske vlasti.

 

Varvarske države

Germanski narodi su najpre napadali Rimsko carstvo samo radi pljačkanja, bez namere da se tamo trajno nastane. Kako bi zaštitili rimsku teritoriju, carevi su pojedinim plemenima ustupali pogranične oblasti, uz obavezu da ih ovi štite od napada drugih varvara. Oni su dobijali status saveznika Rimskog carstva. Na taj način počelo je i postepeno naseljavanje varvarskih plemena na tlu rimske države. Istovremeno dolazi i do varvarizacije rimske vojske. Počevši od 375. godine, od početka Velike seobe naroda, iz osnova je počela da se menja demografska slika Rimskog carstva. Posle pada Zapadnog rimskog carstva, 476. godine, na njegovom tlu stvaraju se varvarske države. Pre svega, reč je o germanskim plemenima: Vandali su stvorili državu u severnoj Africi, Ostrogoti na Apeninskom poluostrvu, Vizigoti i Svevi na Pirinejskom poluostrvu, Franci i Burgundi u Galiji. Langobardi su najpre bili u Panoniji, ali su se, posle dolaska azijskih Avara, 567. godine, preselili u severnu Italiju, u dolinu reke Po, koja se po njima i danas naziva Lombardija.

 

Rimljani i došljaci

Propast Zapadnog carstva pred rimsku aristokratiju postavila je pitanje kako prihvatiti novonastalo stanje. Njen veliki deo shvatio je da je najbolje iznaći puteve saradnje sa primitivnim ali snažnim došljacima, kojima se na bojnom polju nije bilo moguće odupreti. Verovali su, međutim, da će oni postepeno prihvatiti tekovine nadmoćne rimske civilizacije. Propadanje rimskih gradova još je više potomke starih aristokratskih porodica usmerilo da priđu dvorovima varvarskih vođa. Najbolji primer stapanja vodećih slojeva dva društva, koja su u početku međusobno veoma udaljena, sreće se u Italiji. Tamo su se, krajem V i početkom VI veka, predstavnici rimske aristokratije povezali sa plemenskim vođama Ostrogota.

 

Hristijanizacija

Tešnji odnosi i saradnja sa Rimskim carstvom doveli su pojedina varvarska plemena u dodir sa hrišćanstvom. Ono je u IV veku najpre postalo dopuštena, 313. godine, a zatim, oko 380. godine, i državna religija Rimskog carstva. Među germanskim plemenima hrišćanstvo su primili najpre Goti, početkom druge polovine IV veka. Tada započinje prožimanje varvarske kulture, koja je u početku bila veoma skromna, i ostataka velike rimske civilizacije. Uz to, iz prihvatanja hrišćanstva i prevladavanja latinskog kao književnog jezika rodiće se srednjovekovna kultura zapadne Evrope.

08.12.2019.

Azteca

Asteci

 

Asteci su bili poslednji i nasnažniji u dugom nizu naroda koji su živeli u plodnoj Meksičkoj dolini u Srednjoj Americi. To ratoborno pleme vladalo je tokom XV i početkom XVI veka velikim carstvom u današnjem centralnom i južnom Meksiku. Asteci su bili izvanredni graditelji, i stvorili su ogromne gradove i komplekse hramova. Beležili su sve o svojim dostignućima i slikali to na listovima od kore drveta, koje su potom savijali u knjige. Njihovo carstvo bilo je efikasno zahvaljujući uspešnim poljoprivrednim metodama, uključujući intenzivnu obradu, navodnjavanje i isušivanje močvarnog zemljišta. Astečke kuće bile su napravljene od sirove opeke (ćerpiča) i često su imale samo jednu prostoriju.

Asteci su verovali da je svet bio stvoren i uništen četiri puta pre tadašnje „pete tvorevine”, u kojoj su oni živeli. Njihov vrhovni bog bio je Huicilopočtli, bog Sunca i rata. Pošto su se plašili da će jednog dana Sunce prestati da uzlazi na nebo i da će se njihov svet tako okončati, Asteci su mu prinosili kao žrtve zarobljane neprijateljske ratnike. Naime, da bi ga održali u životu, Asteci su Huicilopočtliju prinosili ljudske žrtve zbog verovanja da su mu potrebni ljudska srca i krv kao hrana.

 

asteci slika

 

Tenočtitlan (taj naziv znači „mesto visokog sveštenika Tenoha”), osnovan oko 1325, postao je prestonica Astečkog carstva krajem XV veka. Sagrađen je na ostrvu nasred jezera Teskoko, dok su ga sa obalom spajali široki nasipi. Na vrhuncu moći, 1519. godine, grad je imao otprilike 500 000 stanovnika i bio je znatno veći od mnogih evropskih gradova toga vremena. U središtu Tenočtitlana nalazilo se područje opasano zidovima, sagrađeno za obredne i religijske svrhe. Njime je dominirao Veliki hram, džinovska piramida visoka šezdeset metara. Na vrhu su dva svetilišta bila posvećena Tlaloku, bogu kiše, i Huicilopočtliju, bogu rata. Tamo su sveštenici bogovima prinosili darove i ljudske žrtve, dok su lobanje žrtava ostavljali u zidovima svetilišta. Svaki astečki vladar proširivao je Veliki hram tako što je oko prethodnog hrama i na njegovom vrhu gradio veće i upečatljivije hramove. Tenočtitlan sada leži zakopan ispod grada Meksika.

Astečka država bila je despotska, militaristička i strogo podeljena na klase i kaste. Astečka religija bila je sinkretička, naročito se oslanjajući na verovanja Maja. Carstvo, koje se prostiralo od današnjeg Meksika do Nikaragve, okončano je 1521. godine, kada je španski konkistador Ernan Kortes osvojio prestonicu Tenočtitlan i zarobio cara Montezumu II.
08.12.2019.

Zanimljivo

Vreme otkrića i pronalazaka

 

Novi vek i pozni feudalizam

Novi vek počinje otkrićima i novim saznanjima u oblasti nauke, tehnike, privrede i, posebno, upoznavanjem sopstvene planete. Zato se kao datum početka novog veka uzima Kolumbovo otkriće Amerike (Novog sveta), 1492. godine. Od istog su značaja i mnoga druga geografska otkrića, zatim pojava štampe, unapređenje ratne tehnike, napredak nauke i reforma crkve i duhovnog života. Pojava štampe najviše je doprinela napretku ljudskog duha i opismenjavanju naroda, koje u nekim delovima sveta traje od sredine XV veka do danas. Zasluga za pronalazak štampe, oko 1450, pripada Johanu Gutenbergu. Za štampanu knjigu znali su još ranije Kinezi, ali njeno umnožavanje i napredak počinje sa Gutenbergovom štamparijom. Ljudi će još dugo pisati rukom, odnosno stilom (držalom) i perom (do pojave pisaće mašine i računara), ali će knjige, naročito crkvene knjige (Biblija), novine i drugi spisi biti štampani. Štampa je znatno unapredila obrazovanje i školstvo.

Ratna tehnička otkrića prednjačila su usled upotrebe baruta, pomoću kojeg je usavršeno vatreno oružje, top i puška, a kasnije i mnogi drugi vidovi oružja. Nadmoć puščanog zrna lako je bacila u zaborav srednjovekovnog viteza. Novo oružje i novi ratovi odneli su znatno više ljudskih života od srednjovekovnih ratova.

Razvoj nauke podstiču posmatranja, eksperimenti i primena matematike. Upoznavanju sopstvene planete, pre svega da nema oblik ploče, već da je okrugla, mnogo su doprineli astronomi, proučavajući Zemlju i ostala nebeska tela. Među njima se ističe poljski astronom Nikola Kopernik. On je izradio detaljan matematički i astronomski model koji pokazuje kako se Zemlja i ostale planete kreću oko Sunca. Veliki doprinos razvoju nauke dali su još Johan Kepler, Galileo Galilei, Đordano Bruno, Isak Njutn. Njih prati razvoj filozofije kao nauke, u kojoj prednjače Fransis Bejkon i Rene Dekart. Usavršavaju se sat, durbin i kompas, napreduje tehnika izgradnje, posebno brodova za dugu plovidbu (karavele).

 

Velika geografska otkrića

Čovekova znanja o svemiru i o Zemlji bila su veoma mala. Evropljani nisu znali za američki i australijski kontinent, a poznavanje Azije i Afrike bilo je slabo. Potreba Evropljana za istočnjačkom robom (začini, svila) bila je sve veća, a koliko je bila na ceni vidi se po tome što je biber bio skup kao zlato. Trebalo je pronaći pomorski trgovački put za Indiju. Portugalci su prvi krenuli u potragu. Istraživanje Afrike započeli su početkom XV veka, a nastavili sa Henrijem Moreplovcem, da bi Vartolomeo Dijaz, u zimu 1487–1488. godine, doplovio do juga kontinenta – Rta dobre nade. Afriku je oplovio moreplovac Vasko da Gama, i stigao u Kalkutu, na zapadnoj obali Indije, 1498. godine. Put do Indije pronađen je, pa su Portugalci nastavili sa istraživanjem i osvajanjem susednih ostrva – Bornea, Sumatre, Jave.

Pokušaj Kristifora Kolumba da ploveći na zapad stigne do Indije doveo je do velikog i neočekivanog otkrića. Pošto je proučio tadašnje mape i poverovao da je Zemlja okrugla, isplovio je pod pokroviteljstvom španskog kralja Ferdinanda i kraljice Izabele. Preplovivši Atlantik, stigao je do ostrva koje je nazvao San Salvador (Sveti Spasitelj). Uveren da je doplovio u Indiju, on je njene stanovnike nazvao Indijanci. Kolumbo je još tri puta putovao do Amerike, i umro u uverenju da je otkrio Indiju, a ne novi kontinent – Ameriku. Njegova geografska otkrića nisu donela basnoslovno bogatstvo španskom dvoru. Veliki moreplovac umro je razočaran, u bedi. Jedna država u Južnoj Americi nosi po njemu ime – Kolumbija.

U istraživanju Novog sveta Špancima i Portugalcima ubrzo su se pridružili Englezi i Francuzi. Započelo je takmičenje u novim otkrićima i saznanjima, ali i osvajanje novootkrivenog kontinenta, Amerike, i pokoravanje domorodačkog stanovništva. Engleski kralj poslao je Džona Kabota, koji je dospeo do severnog dela američkog kontinenta i otkrio Nju Faundlend i Grenland. Francuz Žak Kartije ispitivao je kanadsku obalu. Portugalac Pedro Kabral stigao je do obala Brazila (1500), a Amerigo Vespuči istražio nepoznate predele Južne i Srednje Amerike (po njemu su svi ti krajevi dobili ime). Vasko Nunjes de Balboa, manje poznat moreplovac i avanturista, prvi je ugledao Tihi okean (1513).

Najveće otkriće posle Kolumba učinio je portugalski moreplovac Fernando Magelan. Sa pet brodova i 265 mornara oplovio je Zemljinu kuglu (1519–1522). Pošto je preplovio Atlantik, oplovio je Južnu Ameriku, prošavši kroz moreuz koji je kasnije po njemu dobio ime. Poginuo je na Filipinskim ostrvima, u sukobu sa domorocima, a u Španiju se vratio samo jedan brod sa 18 ljudi. Tim putovanjem dokazano je da je Zemlja okrugla.

Englezi i Francuzi nastavili su istraživanje i osvajanje Severne Amerike, a Španci i Portugalci – Južne Amerike. Španci su bili agresivniji od Portugalaca. Tako je konkistador Ernan Kortes prešao sa Kube u Meksiko i osvojio ga posle slabog otpora domorodačkog stanovništva. Potom je Fransisko Pizaro pokorio Peru. Španci su lako porobili države Asteka i Inka i opljačkali njihovo zlato i srebro, a potom su domorodačko stanovništvo prisiljavali na najteže oblike rada. Opljačkani, mučeni, preveravani u hrišćanstvo i satirani teškim radom, Indijanci su gotovo sasvim nestali sa većeg dela američkog kontinenta. Španci i Portugalci u Južnoj Americi, a Englezi i Francuzi u Severnoj, počeli su dovoditi afričke stanovnike pretvarajući ih u robove.

Evropljani su, osim plemenitih metala, iz Amerike uvezli kukuruz i krompir, lamu i ćurke, u Evropi tada nepoznate biljne i životinjske vrste, a na američki kontinent preneli su mnoge evropske biljke i životinje (raž, pamuk, konje i dr.).

Poslednji kontinent, Australiju, Evropljani su otkrili sredinom XVII veka. Australiju je oplovio holandski moreplovac Abel Tasman.

Velika geografska otkrića omogućila su Evropljanima da sagledaju sva prostranstva Zemlje, do tada malo ili nimalo poznata. Ona su, nažalost, ostavila i negativne posledice – uništenje domorodačkih civilizacija u obe Amerike i početak afričkog crnačkog ropstva.

 

Manufaktura

Sa novim vekom Evropa beleži porast stanovništva, posebno u gradovima. Prirodno povećanje broja stanovnika smanjuju ratovi, epidemije kuge i tifusa i glad. Grad i gradski život daju obeležje novom dobu, iako će većina Evropljana još dugo živeti na selu. Početkom novog doba najveći evropski grad je Carigrad, koji ima više od 100 000 stanovnika, kao i Rim (sedište pape i katoličanstva), zatim slede Venecija, Napulj, Milano, Pariz, London, Antverpen, Moskva. U XVII veku Amsterdam potiskuje Veneciju u trgovini, a Pariz i London naglo napreduju. Italija i Flandrija su najviše urbanizovane i industrijalizovane oblasti Evrope. Prenošenjem zlata iz Amerike u Evropu opala je vrednost novca, pa su cene poljoprivrednih i zanatskih proizvoda bile izuzetno visoke.

Početak kapitalističke proizvodnje poznat je kao manufaktura (latinski manufactura – rukom rađen). Radnici su u manufakturnim radionicama sve poslove obavljali ručno, usavršavajući samo jednu vrstu posla. Manufakturna proizvodnja posebno se razvila u Holandiji, potom u Engleskoj, Francuskoj i Nemačkoj. Najpoznatiji manufakturni proizvodi ostvarivani su u suknarstvu, svilarstvu, kožarstvu, brodogradnji itd. Poljoprivredna proizvodnja, posebno stočarstvo, poprimila je kapitalističke odlike u Engleskoj, a potom i u drugim zapadnoevropskim zemljama. „Ograđivanjem” opštinske utrine, kupovinom ili prisvajanjem seljačke zemlje, englesko plemstvo, koje je prihvatilo buržoaske navike i način proizvodnje, postavilo je temelje poljoprivrednoj industriji. Snaženje gradova pogodovalo je razvoju manufakture, a njen nosilac je građanska klasa, tada u povoju.

Proizvodnju su unapredili pronalasci: u izradi tekstila – automatska predilica, u metalurgiji – topljenje metala. Radnu snagu sve više zamenjuju vetar i voda; izmišljen je „vodeni motor” (vodeno kolo). Nesumnjiv napredak doneo je pronalazak parne mašine u XVII veku, ali njeno usavršavanje i revolucija u proizvodnji dolaze u XVIII veku. Od tada mašinska industrija potiskuje manufakturu.
08.12.2019.

(7) sedam starih svjetskih cuda

Keopsova piramida

 

Keopsova piramida u Gizi, u Egiptu, jedino je od sedam svetskih čuda starog sveta koje i danas postoji. Ta piramida, poznata i pod nazivom Velika piramida, najveća je egipatska piramida i najpoznatija je od svih sedam građevina. Kada je završena, piramida je bila visoka 147 metara i više od četiri hiljade godina bila je to najviša građevina na svetu. To je ujedno i najveće i najpreciznije sagrađeno kameno zdanje. Nalazi se na zapadnoj obali reke Nila, a podignuta je za faraona Kufua, drugog vladara iz Četvrte dinastije, koji je poznat pod grčkim imenom Keops. On je vladao od 2551. pre n. e. do 2528. pre n. e. i nadgledao je izgradnju piramide koja je trebalo da mu bude grobnica. Iako se temeljila na piramidi njegovog oca u Dahšuru, mnogo je veća i najavila je veliko doba izgradnje piramida. One su podizane i pre Velike piramide, a još ih je sagrađeno i posle nje, ali nijedna druga građevina nije toliko oduševljavala svet u razdoblju od preko četiri i po hiljade godina.

Keopsova piramida, sagrađena oko 2550. pre n. e., izgrađena je sa velikom preciznošću. Njene četiri strane gotovo potpuno su usklađene sa tačnim smerom severa, juga, istoka i zapada. Razlika između najduže i najkraće stranice iznosi samo 20 centimetara. Spoljašnjost piramide bila je prekrivena blistavobelim krečnjakom iz kamenoloma u Turi u brdima Mukatam, istočno od današnjeg Kaira. Do danas je sačuvano vrlo malo tog kamena. Postoje određeni dokazi da je vrh piramide bio presvučen zlatnom navlakom. U unutrašnjosti piramide krije se Kraljeva odaja, koja se nalazi gotovo u središtu piramide. Tačno je dvostruko duža (10,6 m) od svoje širine (5,3 m), a visoka je 5,9 metara i ima ravan plafon. Donji deo plafona napravljen je od devet granitnih blokova, od kojih je svaki težio 40 tona. Keopsov sarkofag, napravljen od crvenog granita, ne može se ukloniti jer je nešto širi od ulaza u odaju, što pokazuje da je piramida izgrađena oko sarkofaga. Iako mu je ime zapisano iznad Kraljeve odaje, u Velikoj piramidi nema nikakvog drugog traga o Keopsu, jer su pljačkaši grobnica ukrali njegovu mumiju. Jedini kip za koji se zna da predstavlja upravo njega jeste mala skulptura od slonovače pronađena u ruševinama stotinak kilometara južno od piramide.

 

keopsovap slika

 

Na platou Gize nalaze se tri glavne piramide. Keopsov sin Kefren sagradio je svoju piramidu oko 2520. pre n. e., a bila je visoka 143,5 metara. Piramida koja pripada Mikerinu, Kefrenovom nasledniku, najmanja je od tri glavne piramide. Sagrađena je oko 2490. pre n. e., a bila je visoka 65 metara. Uz Keopsovu i Mikerinovu piramidu nalazi se i grupa manjih piramida. Poznate su pod nazivom Piramide kraljica, budući da su verovatno sagrađene za žene iz kraljevske porodice. Veruje se da je samo jedna od tih piramida uz Keopsovu piramidu, izgrađenih za Keopsove supruge i sestre, bila i upotrebljena.

 

Zanimljive činjenice

• Smatra se da je Keopsova piramida teža od pet miliona tona, a sastoji se od više od dva miliona kamenih blokova.

• Keopsova piramida je najveći kameni spomenik ikada sagrađen. Piramida pokriva područje od 5,15 hektara.

• Francuski car Napoleon I Bonaparta izračunao je da tri glavne piramide sadrže dovoljno kamena da se od njega može sagraditi zid oko cele Francuske visok 3 metra i debeo 30 centimetara.



Viseći vrtovi Vavilona

 

Više od dve hiljade godina Viseći vrtovi Vavilona (takođe označavani i kao Semiramidini viseći vrtovi) zaokupljali su ljudsku maštu, ali zapanjujuća je činjenica da nema dokaza da su ikada postojali. Drevni opisi grada Vavilona (u današnjem Iraku) ne spominju vrtove. Osim toga, iako su arheolozi iskopavali taj drevni grad, nikada nije bio nađen nijedan ostatak vrtova. Grad je napušten 539. pre n. e., nakon što su ga osvojili Persijanci, a danas su od vrtova ostale samo neverovatne priče o njima. Slični vrtovi nađeni su nedaleko od Vavilona i arheolozi su uspeli da slože sliku kako su viseći vrtovi mogli izgledati.

 

visecivv slika

 

Prema legendi, vrtove je podigao kralj Nabukodonosor II (vladao od 605. do 562. pre n. e.), koji je osnovao Vavilonsko carstvo i potom pretvorio Vavilon u slavni grad. Legenda kaže da je taj moćni vladar izgradio viseće vrtove kao prekrasan poklon za svoju kraljicu Amitis. Mnogi autori starog veka opisuju Semiramidu kao kraljicu obdarenu božanskim moćima, ali ona nije bila Nabukodonosorova žena. Taj legendarni lik verovatno je tek kasnije povezan sa tim vrtovima. Priča kaže da je Nabukodonosor izgradio viseće vrtove jer je Amitis bila nesrećna u pustinjskom kraljevstvu svoga muža. Njegova zamisao bila je da obilan biljni svet podseća Amitis na bogat planinski predeo njene domovine Medije, koja se nalazila na prostoru današnjeg Irana. Niko ne zna koje su biljke bile u visećim vrtovima, ali u svojim kraljevskim vrtovima kod Nimruda kralj Asurnasirpal II (883–859. pre n. e.) uzgajao je mirtu, bademe, urme, masline, šljive kruške, dunje, smokve i grožđe. U visećim vrtovima je verovatno postojao sistem kanala iz kojeg se voda mogla donositi na svaki pojedinačni nivo. Voda je mogla biti dovedena do vrtova sistemom kanala iz reke Eufrata. Među drvećem mogli bi se naći čempres, abonos, palma, kedar, hrast, jasen, vrba i jela. Zidovi od cigala pečenih od blata napravljeni su nepropusnim uz pomoć trske, slojeva smole i olova kako bi bio sprečen gubitak vlage. Održavanje vrtova i obrađivanje zemlje, sađenje, zalivanje, okopavanje i obrezivanje zapošljavalo je stotine robova.

 

Zanimljive činjenice

• Pojedini pisci opisivali su Viseće vrtove Vavilona kao da vise u vazduhu pomoću neke čarolije. Međutim, ime im verovatno dolazi od pogrešnog prevoda, i jednostavno znači da su se nalazili na terasama ili su sađeni na više nivoa.

• Svaka strana vrta navodno je bila duga četiri pletera. Pleter je bio grčka mera koja otprilike iznosi 30,8 metara. To znači da su vrtovi imali površinu od 1,52 ha.

• Mišljenja stručnjaka o tome koliko je terasa bilo dosta se razlikuju. Najčešće se pominje broj od pet terasa. Neki tvrde da su zidovi bili široki 7 metara, kako bi mogli nositi veliko drveće.


Statua Zevsa

 

Godine 433. pre n. e. atinski vajar Fidija završio je rad na neverovatnom kipu Zevsa, vladara grčkih bogova. Kip je bio smešten u posebno sagrađenom hramu u Olimpiji, u južnoj Grčkoj. Bio je ogromnih razmera – njegova osnova bila je široka 6,5 metara, a visina same statue bila je 13 metara. Kip je koštao čitavo bogatstvo i bio je napravljen od mnogih dragocenih materijala, uključujući tonu slonovače i još veću količinu zlata. Veličina statue i zapanjujuća pažnja koju je Fidija posvetio izradi detalja opčinjavali su sve posetioce. Govorilo se da je to bio više zlatarski rad nego kip. Fidija je prikazao Zevsa kako sedi na svom prestolu, a prikaz je bio toliko životan da su mnogi ljudi verovali da su videli samoga Boga. Zevsova odeća bila je načinjena od zlatnog lima, koji je čekićem iskucan u odgovarajući oblik. U Fidijinoj radionici arheolozi su pronašli niz kalupa koji su se verovatno upotrebljavali za oblikovanje delova Zevsove odeće. Ogromni presto bio je napravljen od kedrovine i ukrašen zlatom, dragim kamenjem, abonosom i slonovačom. Prilikom izrade, Fidija je prvo napravio drvenu strukturu statue, a zatim ju je prekrivao pločama slonovače tamo gde se prikazivala koža, i listićima zlata tamo gde je bila prikazana odeća. Posle toga je kip ukrašen emajlom, staklom i draguljima. Kipovi načinjeni od tih materijala bili su poznati kao hrizelefantinski kipovi.

 

statuaz slika

 

Kip je vekovima ostao u hramu, ali je u rimsko doba zapušten. Postoje podaci da su neki delovi kipa spaseni 394. godine i odneseni u Konstantinopolj (današnji Istanbul), gde su stradali u požaru. Zevsov hram, u kojem se nalazila statua, sagrađen je oko 466–456. pre n. e. Imao je trinaest stubova na svakoj strani i šest stubova na krajevima, a arhitekta je upotrebljavao tamošnji krečnjak, koji je bio obložen gipsom, i mermerne krovne ploče.

 

Zanimljive činjenice

• Fidiji je trebalo osam godina kako bi dovršio kip.

• Antički pisac Strabon izračunao je da bi Zevsova glava, kad bi mogao ustati sa prestola, prolazila kroz krov hrama.

• Rimski car Kaligula pokušao je da ukrade statuu, ali su njegovi radnici pobegli užasnuti kad im se, prema legendi, kip nasmejao, a njihove skele su se urušile.

• Prema današnjim cenama, zlato koje je bilo upotrebljeno za izradu kipa vredelo bi gotovo deset miliona evra.


Artemidin hram

 

Čuveni Artemidin hram koji je postao jedno od sedam svetskih čuda nije bio i prvi hram izgrađen u Efesu, ali je svakako bio najblistaviji među njima. Efes je drevni grad na zapadnoj obali današnje Turske. Taj se prostor nekada zvao Mala Azija, a Efes se ubrajao među najbogatija mesta na tom području. U vreme kad je podignut Artemidin hram, Efes je već imao 200 000 stanovnika i bio centar važnog kulta. Prvi među gradskim hramovima posvećen je Kibeli, boginji plodnosti i Artemidinoj prethodnici, a podignut je oko 850. pre n. e. To kultno središte bilo je nekoliko puta obnavljano, a izgradnju jednog od lepših hramova na tom mestu finansirao je Krez, neizmerno bogat kralj Lidije. Ali, 356. pre n. e., ludak po imenu Herostrat, koji je želeo da njegovo ime bude zapamćeno, spalio je Krezov hram do temelja.

Na njegovom mestu je krajem IV veka pre n. e. izgrađen Artemidin hram. Izveštaji opisuju kako je veličanstveni hram opčinjavao svojim sjajem posetioce koji su videli i druge grčke spomenike, tako da je zaista morao biti veličanstven. Artemidin hram je bio izgrađen od belog mermera. Stubovi hrama, koji su podupirali krov, bili su visoki 18 metara, a ukupno ih je bilo 127, u redovima sa sve četiri strane hrama. Bili su tako gusto poređani u dvostruke redove da se govorilo kako liče na šumu. Hram je služio kao religijsko zdanje, ali i kao tržnica. Godinama su ga posećivali trgovci, turisti, umetnici i kraljevi koji su odavali počast boginji Artemidi.

 

artemidinh slika

 

Boginja Artemida bila je kći Zevsa i Lete i Apolonova sestra bliznakinja. Artemida je bila boginja plodnosti, a u Efesu je poštovana i kao boginja divljih zveri, ali je ne treba mešati sa Artemidom, boginjom lova, koju su poštovali stari Grci. Središte Artemidinog kulta bilo je u unutrašnjoj prostoriji hrama, gde je stajao njen ogromni kip, koji je mogao biti visok i do 15 metara. Vatre koje su unutra gorele osvetljavale su Artemidin lik stvarajući upečatljiv prizor za vernike. Bila je napravljena od zlata i slonovače, ili možda obložena zlatom. Ispred hrama su održavane velike svečanosti u Artemidinu čast. Ljudi su u povorci iznosili njen kip iz hrama do pozorišta, kako bi mogla posmatrati igre koje su održavane u njenu čast. Bogati vernici su donosili darove koji su uključivali dragocene metale, dragulje, tkanine i reljefe. Godine 262. Goti su ušli u Efes i opljačkali hram, grad je kasnije napušten, a hram je konačno uništen kad je hrišćanstvo postalo službena religija Rimskog carstva. Ništa od hrama nije ostalo iznad zemlje, sve do 1870, kad je britanski arheolog Džon Tartl Vud posle sedam godina iskopavanja otkrio njegove ostatke.

Izgradnja veličanstvenog Artemidinog hrama bila je neverovatan podvig ako se uzme u obzir primitivno oruđe i transportna sredstva kojima se u to vreme raspolagalo. Prizor završenog hrama opčinjavao je stare pisce. Vizantijski filozof Filon bio je nesumnjivo zapanjen, kad je zapisao: „Video sam zidove Visećih vrtova Vavilona, Zevsov kip u Olimpiji, Kolosa sa Rodosa, moćno delo visokih piramida i Mauzolovu grobnicu. Ali kad sam video hram u Efesu kako se uzdiže pod oblake, sva ostala čuda bila su zasenjena.” Kada je antički pisac Antipater iz Sidona došao da vidi tu veličanstvenu građevinu, rekao je: „Osim Olimpa, sunce još nikada nije videlo nešto što se može uporediti sa ovim.”

 

Zanimljive činjenice

• Hram je imao razmere 114 m × 55 m i bio je najveća starogrčka građevina.

• Jedno vreme Efes je bio najbogatiji grad u Maloj Aziji. Niko se nije usuđivao da krade sa svetog mesta, pa se hram upotrebljavao kao banka kojom je upravljao vrhovni sveštenik.

• Hram je bio i utočište, pa su mnogi ljudi u njemu tražili azil znajući da će biti sigurni od hapšenja ili progona.

• Hram koji je otkrio Džon Tartl Vud bio je prvo iskopavano grčko nalazište. On je iskopao 75 sondi pre nego što je konačno pogodio pravu lokaciju hrama.


Mauzolej u Halikarnasu

 

Kombinacija izvanredne arhitekture i zaista veličanstvene skulpture, Mauzolej u Halikarnasu sigurno je bio neuobičajen prizor. Projektovan je u IV veku pre n. e. kao grobnica za najvažnijeg čoveka u jugozapadnoj Turskoj, pokrajinskog vladara Mauzola. On je vladao kraljevstvom Karije, delom Persijskog carstva koji je delovao gotovo kao nezavisna država, a od 377. pre n. e. do 353. pre n. e. njegovi ambiciozni građevinski planovi učinili su Halikarnas velikim gradom na Egejskom moru.

Radovi na Mauzoleju počeli su dok je Mauzol bio živ. On je zaposlio samo najbolje arhitekte, vajare i klesare, a spomenik koji je nastao stekao je trajnu slavu. Izgradnja Mauzoleja pripisuje se grčkom arhitekti Piteju, a nakon Mauzolove smrti, 353. pre n. e., radove je nadgledala njegova supruga Artemizija, koja je nasledila i njegovo kraljevstvo. I Artemizija je umrla pre nego što je spomenik bio završen, ali oni koji su radili na njemu bili su rešeni da ga završe. Naime, prema rimskom istoričaru Pliniju, radnici koji su radili na Mauzoleju odlučili su da ostanu i nakon Artemizijine smrti i dovrše posao, bez obzira na to što za to nisu bili plaćeni. To su učinili zbog toga što su verovali da je ta građevina „istovremeno i spomenik njihovoj vlastitoj slavi i vajarskom umeću.” Mauzolej je završen 350. pre n. e., tri godine nakon Mauzolove smrti i godinu dana nakon Artemizijine smrti.

 

mauzolejuh slika

 

U to vreme u Halikarnasu bilo je uobičajeno da se posle nečije smrti telo spali (kremira). Nakon smrti Mauzol je spaljen, a njegov pepeo je kasnije sahranjen u podzemnu grobnicu Mauzoleja. Kad su njegovi ostaci smešteni, ulaz je blokiran velikim kamenom oblikovanim tako da ga je nemoguće pomeriti, a potom je zasut zemljom. Međutim, s vremenom su pljačkaši ipak prodrli do grobne odaje i opljačkali je. Nedavno su arheolozi pronašli nekoliko preostalih delova blaga, poput zlatnih delova nošnje. Halikarnas je u međuvremenu preimenovan u Bodrum, a tamošnji muzej čuva neke ostatke te velike grobnice.

Halikarnas je bio veličanstven grad okružen sedam kilometara dugačkim zidom. Među gradske znamenitosti ubrajali su se i Marsov hram, amfiteatar u kojem su se održavale popularne javne priredbe, i palata u kojoj je živeo Mauzol sa porodicom i dvoranima. Mauzolej je bio podignut na glavnoj ulici, u blizini pijace, čime je naglašena važnost Mauzola kao osnivača Halikarnasa. Iako je kasnije najveći deo građevine uništen ili ukraden kao građevinski materijal, arheolozi su uspeli da otkriju dovoljno ostataka, pa mogu biti prilično sigurni u njen prvobitan izgled. Jezgro Mauzoleja bilo je sagrađeno od blokova mekog kamena vulkanskog porekla. Spoljašnju površinu činili su veliki komadi mermera, a i mnogobrojni kipovi su bili isklesani u mermeru. Neki delovi grobnice bili su dovršeni plavim krečnjakom, koji je pravio kontrast sa ostalim blokovima belog mermera. Plafon između nizova stubova bio je ukrašen uklesanim prikazima iz života grčkog heroja Tezeja.

 

Zanimljive činjenice

• Reč „mauzolej”, koja dolazi od Mauzolovog imena, u današnje vreme označava bilo koju veliku grobnicu.

• Mauzolej je trajao duže od svih ostalih čuda antičkog sveta, osim Keopsove piramide.

• Snažan zemljotres u XIII veku oštetio je Mauzolej, a konačno su ga razorili vitezovi krstaši 1494. godine. Materijal od kojeg je bio sagrađen upotrebili su za pojačavanje svoje tvrđave, izgrađene za odbranu od Turaka. U današnjem gradu Bodrumu mogu se videti blokovi iz Mauzoleja ugrađeni u zidove tvrđave koju su podigli krstaši.

• Neki kipovi na severnoj strani Mauzoleja sačuvani su jer ih je prekrila zemlja kad se građevina srušila.


Kolos sa Rodosa

 

Iako je od trenutka izgradnje tog ogromnog kipa do njegovog uništenja proteklo samo 56 godina, ta jedinstvena građevina svakako je zaslužila svoje mesto među svetskim čudima. Kolos sa Rodosa nije samo ogromna statua, već i simbol jedinstva naroda koji je naseljavao mediteransko ostrvo Rodos. Naime, godine 304. pre n. e. stanovnici Rodosa spaseni su iz strašne opsade. Bio je to dobar razlog za proslavu, jer je to bila treća opsada koja je ugrožavala ostrvo u samo trideset godina. Ljudi su bili toliko zahvalni da su odlučili da sagrade veliki kip boga Sunca Helija, koji je bio i bog zaštitnik njihovog ostrva. Izgradnja kipa finansirana je od prodaje vojne opreme koju je za sobom ostavio makedonski kralj Demetrije Poliorket, koji je sa vojskom od 40 000 ljudi bio preduzeo dug i odlučan napad na glavni grad Rodosa.

Izgradnja oko 33 metra visokog bronzanog kipa, koji je kasnije postao poznat kao Kolos, počela je 292. pre n. e. i trajala je ukupno dvanaest godina. Kip je stajao na mermernom postolju ispred luke, a izgrađen je od bronzanih ploča i drugih delova oblikovanih od bronze i pričvršćenih na gvozdenu konstrukciju. Uprkos velikim naporima glavnog vajara Hara iz Linda, Kolos je stajao svega 56 godina i to ga čini građevinom koja je najkraće opstala od svih sedam građevinskih čuda. Snažan zemljotres koji je pogodio Rodos 226. pre n. e. uništio je kip, koji se prelomio u visini kolena i srušio na zemlju u komadima. Razbijeni ostaci ostali su tamo gde su pali sve do 654. godine, kada su Arapi koji su osvojili Rodos prodali bronzane delove, kao otpad, trgovcu iz Sirije, koji ih je odneo na 900 kamila. Danas od Kolosa nije ostalo ništa.

 

kolossr slika

 

Rodos je najveće od grčkih ostrva iz grupe Dodekaneza i nalazi se otprilike 19 kilometara od turske obale. Veruje se da je Kolos stajao u luci glavnog grada koji se takođe zove Rodos, ali niko pouzdano ne zna pravu lokaciju. Ostrvo Rodos bilo je poznato po svojim kipovima, i prema rimskom piscu Pliniju glavni grad se dičio sa čak 3000 kipova. Neki su bili isklesani u kamenu, dok su drugi, poput Kolosa, bili napravljeni od bronze. Iako su bronzane kipove pravili i drugde, poput Fidijine dvanaest metara visoke statue Atene u Partenonu u Atini, niko pre nije pokušao da napravi tako veliki kip kao što je Kolos.

 

Zanimljive činjenice

• Pre nego što se reč „kolos” počela vezivati uz upravo taj kip, ona je imala značenje bilo kog kipa. Od tog vremena dobila je značenje kipa u natprirodnoj veličini.

• Kolos je bio visok oko 33 metra. To znači da je svake godine, u razdoblju od dvanaest godina koliko je bio građen, podignuto prosečno 2,75 metara kipa. Antički pisac Strabon kaže da je za izgradnju kipa utrošeno 500 talenata bronze odnosno 300 talenata gvožđa (što iznosi oko 12,9 tona odnosno 7,7 tona).

• Mnogi umetnici slikali su Kolosa kako stoji raširenih nogu nad ulazom u luku, ali takav kip bio bi nemoguće veliki.

• Navodno je svaki prst na Kolosovoj ruci bio toliko veliki da ga čovek nije mogao obuhvatiti rukama.

• Istoričari veruju da je Har oblikovao Kolosovu glavu po uzoru na Aleksandra Velikog, koji je prikazan kao moćni junak sličan bogovima.

• Kolos se smatrao jednim od sedam svetskih čuda iako je već bio srušen kad je rađen popis.

• Prema legendi, kada su mu pokazali mali nedostatak kipa, vajar Har se ubio.


Faros u Aleksandriji

 

Noću, dok je blistavo sijao kako bi upozorio brodove na opasne podvodne stene, Faros u Aleksandriji sigurno je bio neverovatan prizor. Taj svetionik građen je poslednji od sedam svetskih čuda, a bio je najkorisniji među njima. Faros, najveći i najpoznatiji svetionik, bio je u funkciji duže od 1400 godina i svojom visinom od 124 metra vekovima je vodio mornare u sigurnost kroz opasne hridi. Faros je takođe vekovima bio najveća naseljiva građevina na svetu. Bio je dovoljno veliki da bi u njemu mogli boraviti radnici na svetioniku, vojnici, kao i radnici koji su se brinuli o životinjama. Stajao je gotovo 1700 godina, a do danas je ostao najviši svetionik svih vremena. Zvuči neverovatno, ali bio je viši od najvišeg svetionika na svetu u današnje vreme – 106 metara visoke građevine u Jokahomi, Japan.

Aleksandar Veliki je osnovao grad Aleksandriju 332. pre n. e. Prvobitno je to bilo malo ribarsko selo i mnogi brodovi su se razbili na obližnjim hridima. Rastuća važnost grada ukazivala je na potrebu za svetionikom koji bi vodio brodove sigurno u luku, pa ga je oko 299. pre n. e. Aleksandrov naslednik Ptolomej Soter (305–282. pre n. e.) počeo graditi na obližnjem ostrvu Farosu, koje je bilo pusto i kamenito. Kako bi se ostrvo povezalo sa kopnom izgrađen je nasip sa putem Hepstadion. Izgradnja svetionika poverena je grčkom arhitekti Sostratu, a trajala je oko 20 godina. Podaci o njegovom izgledu dolaze iz raznih izvora, uključujući i prikaze na starom kovanom novcu i mozaicima, proučavanje sličnih građevina koje su opstale i opise putnika. Jedan takav opis napisao je Ibn el Šaik, Arapin koji je posetio Aleksandriju 1165–1166. godine. On je pažljivo izmerio čuveni svetionik koristeći se komadom užeta. Svetionik je imao oko 300 soba, bio je visok 124 metra, a najviši segment svetionika bio je okrugao i visok 21 metar. U njemu je tokom noći gorela vatra, dok je tokom dana upotrebljavano veliko ogledalo koje je reflektovalo Sunčevu svetlost.

 

farosua slika

 

Kasnije su Arapi osvojili Aleksandriju, grad je izgubio na važnosti i luka se ispunila muljem, pa svetionik više nije bio potreban. S vremenom su razorni zemljotresi uzdrmali građevinu i ona se na kraju srušila u more. Mnogi stručnjaci veruju da islamska trvrđava Kait Beg stoji na mestu gde je nekada bio svetionik. Tvrđava koju je 1480. izgradio sultan Kait-beg verovatno je sagrađena od materijala uzetog sa ruševina svetionika. Faros je postao uzor za kasnije svetionike širom sveta i bio je, bez sumnje, jedan od najvećih građevinskih podviga starog veka. Svetionik je bio tema mnogih priča. Prema jednom izvoru, ogledalo na njegovom vrhu upotrebljavalo se za sakupljanje i usmeravanje Sunčevih zraka na neprijateljske brodove, koji bi na taj način bili zapaljeni. Od šest uništenih svetskih čuda, svetionik je nestao poslednji.

 

Zanimljive činjenice

• Svetionik Faros nije se ubrajao u sedam svetskih čuda starog sveta sve do VI veka.

• Pojedini ljudi su tvrdili da je ogledalo na vrhu svetionika odražavalo zbivanja u Vizantionu (današnjem Istanbulu), udaljenom 1250 kilometara.

• U svetioniku su držani konji ili mule, koji su dovozili gorivo potrebno za održavanje vatre tokom noći i ujutro odvozili pepeo. Umesto stepenica bila je zavojita rampa kako bi životinje mogle da se penju.

• Prema jednom izvoru, cena izgradnje Farosa bila je 800 talenata srebra, što je današnja vrednost oko šest miliona evra.
08.12.2019.

Sedam (7) starih svjetskih cuda

Sedam svetskih čuda

 

Sedam svetskih čuda jedan je od najpoznatijih popisa koji je ikada sastavljen. On predstavlja skup izvanrednih antičkih arhitektonskih dostignuća i vajarskih dela koja su stari Grci, naročito u helenističkoj epohi, smatrali vrhuncem ljudske kreativnosti i genijalnosti. Sedam čuda se prvi put pominju oko 450. pre n. e., kada je grčki istoričar Herodot sastavio popis građevina kojima su se divili. Među njima su bile piramide u Gizi i vavilonski viseći vrtovi. Isto su učinili i vizantijski filozof Filon, oko 225. pre n. e., i grčki pisac Antipater iz Sidona, oko 130. pre n. e. Na njihovim popisima prvi put je zajedno spomenuto svih sedam građevina koje su danas poznate kao sedam svetskih čuda starog sveta. Od tih sedam veličanstvenih građevina danas postoji samo Keopsova piramida, dok su ostale uništene.

Stari Grci su taj spisak nazvali „Sedam atrakcija naseljene Zemlje koje treba obavezno videti”, a na njemu se nalaze:

1. Keopsova piramida,

2. Viseći vrtovi Vavilona ili Semiramidini viseći vrtovi,

3. Statua Zevsa,

4. Artemidin hram,

5. Mauzolej u Halikarnasu,

6. Kolos sa Rodosa,

7. Faros u Aleksandriji.

Na slici ispod prikazana je lokacija svih građevina koje se nalaze na popisu sedam svetskih čuda.

 

sedamsc slika

 

U drevna vremena važni ljudi su podizali veličanstvene građevine kao vidljiv dokaz svoje moći i uticaja. Verska predanost je takođe igrala važnu ulogu u nastanku mnogih građevina. Niko nije mogao ostati ravnodušan pred veštinom koju je zahtevala izgradnja navedenih građevina, koje su postale popularne turističke znamenitosti. Međutim, nijedan davni putnik nije mogao posetiti svih sedam čuda, jer nisu postojala u isto vreme. U stvari, vrlo malo pisaca koji su ih opisivali, pa čak i umetnika koji su ih prikazivali, zaista je i videlo te građevine. Zato su ponavljali ono što su čuli od drugih, mešajući činjenice i legende. Tako se, na primer, Kolos sa Rodosa često prikazuje kako stoji u raskoraku iznad ulaza u luku. Međutim, stručnjaci su utvrdili da kip nije bio dovoljno veliki da bi mogao stajati u raskoraku. Uprkos tome, takvi uzbudljivi prizori vekovima su se zadržali u umetničkim delima.

Sedam svetskih čuda otkrivaju mnogo toga o umetnosti, arhitekturi i građevinarstvu društava koja su ih stvorila, ali ona su samo odabrana grupa koja ne uključuje sve znamenite drevne građevine. Mnoge građevine, poput Velikog kineskog zida, bile su potpuno nepoznate sastavljačima čuvenog popisa, pa u njega nisu bile uključene. Takođe, rad na pojedinim antičkim građevinama još nije ni bio počeo kada je popis bio dovršen.
08.12.2019.

Zanimljivosti - Prvo putovanje oko svijeta (opste obrazovanje)

Prvo putovanje oko sveta

 

Prvo putovanje oko sveta predvodio je portugalski moreplovac i istraživač Fernando Magelan (1480–1521). On je na tom putovanju izgubio život, a od pet brodova koji su započeli ekspediciju samo se jedan brod vratio u Španiju posle trogodišnjeg putovanja. Magelan je, kao i Kolumbo, potcenio veličinu sveta i njegovih okeana, ali je ipak uspeo da nađe put iz Atlantskog okeana u Tihi okean. Njegovim stopama je u XVI veku pošao engleski pomorac Frensis Drejk, prvi Englez koji je oplovio svet (od 1577. do 1580).

Magelan je bio ubeđen da će stići do „Ostrva začina” (današnja Molučka ostrva u Indoneziji) ploveći na zapad, mimo američkih kontinenata ili kroz njih. Pošto nije uspeo da ubedi portugalskog kralja Manuela I da podrži taj poduhvat, obratio se, 1518. godine, španskom kralju Karlu I, koji je pristao da finansira njegovo putovanje. Magelan je isplovio iz Sevilje 20. septembra 1519, sa pet brodova (Trinidad, San Antonio, Concepcion, Victoria, Santiago) i 265 mornara, predvodeći špansku ekspediciju u potrazi za novim pomorskim putem do „Ostrva začina”. Preplovivši Atlantik, Magelan je krajem marta 1520. pristao u prirodnu luku koju je nazvao San Hulijan, u današnjoj južnoj Argentini. Tamo su Evropljani sreli grupu pripadnika urođeničkog naroda Tehuelče, koji su bili izuzetno visoki i snažno građeni. Nazvali su tu zemlju Patagonija, po španskoj reči za stopalo, očigledno aludirajući na velika stopala tamošnjeg stanovništva. Nastavljajući putovanje ka jugu i tražeći prolaz između američkih kontinenata, otkrili su, 21. oktobra 1520, moreuz koji spaja Atlantski i Tihi okean (taj moreuz kasnije je nazvan Magelanov prolaz). Magelan je odlučio da plovi kroz taj uski kanal između krajnjeg juga matičnog kopna Južne Amerike i arhipelaga Ognjena zemlja jer je to bio najbrži i najkraći put između dva okeana. Posle 38 dana naporne plovidbe, Magelan 28. novembra uplovljava u Tihi okean (taj okean se tada zvao Veliki okean, a Magelan ga je nazvao Mirno more (latinski Mare pacificum), zato što je bio znatno mirniji od Atlantskog okeana). Ta ekspedicija je bila prva koja je plovila iz Evrope u Aziju idući na zapad, a Megelan i njegova posada bili su prvi Evropljani koji su prešli iz Atlantskog okeana u Tihi okean.

Na slici ispod nalazi se gravura iz XVI veka koja prikazuje Magelanovu plovidbu kroz moreuz koji je kasnije nazvan po njemu.

 

prvo putovanje slika

 

Magelanova ekspedicija je potom preplovila Tihi okean do jugoistočne Azije, a 16. marta 1521. stigli su do Filipina, gde je Magelan poginuo (27. aprila 1521) kad se umešao u borbu između dve sukobljene grupe domorodaca na ostrvu Maktan. Ekspedicija je, ipak, nastavila plovidbu prema „Ostrvima začina”, do kojih je stigla 8. novembra iste godine. Španski moreplovac Huan Sebastijan del Kano (1476–1526), novi vođa ekspedicije, odlučio je da nastave plovidbu prema zapadu i tako se vrate kući. Posle tri godine i mnogo problema u Sevilju se, 6. septembra 1522, vratio samo brod Viktorija sa osamnaest članova posade, uključujući i Del Kana kao kapetana. Tako je završeno prvo putovanje oko Zemlje, kojim je dokazano da je ona okrugla. Treba napomenuti, Magelan nije nameravao da oplovi Zemlju, već samo da pronađe siguran put do „Ostrva začina”, a Del Kano je nakon Magelanove smrti odlučio da nastavi plovidbu prema zapadu.

Nakon povratka u Sevilju ustanovljeno je da datum u brodskom dnevniku zaostaje jedan dan. Taj dan su izgubili zato što su tokom oplovljavanja Zemlje putovali na zapad, suprotno od smera Zemljine rotacije. Zbog toga je uspostavljena međunarodna datumska granica.

Na slici ispod prikazana je putanja kojom se kretala prva ekspedicija koja je oplovila svet.

 

prvo putovanje slika2

08.12.2019.

Rjecnik geografskih pojmova

Rečnik geografskih pojmova

 

  • abiotski faktori – fizičko-geografski faktori koji ne pripadaju živoj prirodi.

 

  • ada – rečno ostrvo nastalo taloženjem rečnih nanosa u donjem toku ravničarskih reka na mestima gde je smanjena mehanička snaga vodotoka.

 

  • akumulacija – taloženje materijala koji su od čvrste ili rastresite podloge odvojili i izvesno vreme nosili vetrovi, vodeni tokovi, morski i jezerski talasi, lednici i atmosferska voda.

 

  • aluvijalna ravan – nanosna ravnica pored reke i to obično u njenom donjem toku; nastaje taloženjem sitnog peska i mulja.

 

  • anekumena – delovi Zemljine površine na kojima se ljudi ne mogu nastaniti (pustinje, polarne oblasti, močvare itd.).

 

  • Antarktik – oblast oko Južnog pola; suprotno od Arktika.

 

  • antropogeografija – deo geografije koji izučava rasprostranjenost čoveka na zemlji, čovekov uticaj na okolinu i obrnuto.

 

  • arhipelag – veća grupa ostrva koja se nalaze na malom međusobnom rastojanju, ostrvlje.

 

  • Arktik – oblast oko Severnog pola.

 

  • arteska (arteška) voda – podzemna voda između dva nepropusna sloja na većoj dubini koja pod jakim pritiskom izbija na površinu.

 

  • atmosfera – gasoviti omotač koji okružuje Zemlju, a koji ona zadržava svojom gravitacijom.

 

  • atol – koralni greben prstenastog ili polukružnog oblika.

 

  • bifurkacija – oticanje vode jedne reke u dva različita sliva, račvanje reke u dva toka.

 

  • biocenoza – životna zajednica biljaka i životinja na određenom staništu.

 

  • biogeografija – geografska disciplina koja proučava rasprostranjenost biljnog i životinjskog sveta na zemlji.

 

  • biološka struktura – podela stanovništva po polu i starosti.

 

  • biosfera – celokupan prostor na zemlji naseljen živim svetom, od mikroorganizama do čoveka.

 

  • biotski faktori – fizičko-geografski faktori koji pripadaju živoj prirodi; biološki faktori.

 

  • brežuljak – malo usamljeno uzvišenje, obično kupastog oblika, koje se uzdiže iznad neke zaravni. Strane brežuljka su blago nagnute, ali podnožje mu je jasno izraženo, pa predstavlja istaknut oblik u reljefu.

 

  • bura – relativno hladan i suv vetar koji duva na primorju, sa kopna prema moru.

 

  • crnica (černozem) – najplodniji tip zemljišta u ravničarskim predelima umerenog toplotnog pojasa, bogat humusom i hranljivim materijama, crne boje.

 

  • cunami – veliki razorni morski talasi koji nastaju usled zemljotresa i vulkanskih erupcija koji se dešavaju na morskom ili okeanskom dnu.

 

  • Daleki istok – zemlje istočne Azije koje se nalaze uz Tihi okean.

 

  • delta – tip rečnog ušća koje nastaje taloženjem rečnih nanosa, preko kojih se voda razliva u više rukavaca.

 

  • demografija – nauka o stanovništvu i njegovim osnovnim obeležjima (broj, struktura i razmeštaj stanovnika).

 

  • denudacija – odnošenje površinskog rastresitog materijala atmosferskom vodom i ogolićavanje stena u podlozi.

 

  • depresija – kopnena ili jezerska površina sa nadmorskom visinom ispod nivoa mora; ulegnuće, udolina.

 

  • dina – peščani brežuljak ili greben stvoren dejstvom vetra u pustinji.

 

  • dolina – izduženo i vijugavo udubljenje u reljefu Zemljine površine nastalo radom rečnih tokova.

 

  • džungla – neprohodna vlažna tropska šuma u Aziji.

 

  • ekvator (polutar) – zamišljena kružna linija oko Zemlje koja je podjednako udaljena od Zemljinih polova; najduža paralela. Leži na geografskoj širini od 0°.

 

  • ekumena – naseljeni deo Zemlje.

 

  • enklava – manji deo državne teritorije odvojen od matične zemlje područjem neke druge države; etnička, jezička ili druga skupina odvojena od svoje matice.

 

  • entitet – teritorija jednog naroda bez elemenata državnosti.

 

  • eolsko jezero – jezero čiji je basen nastao erozivnim radom vetra.

 

  • erozija – razaranje i odnošenje Zemljine površine delovanjem vode, vetra, leda i sl.

 

  • estuar – levkasto ušće reke široko otvoreno prema moru, koje nastaje zbog velike razlike između plime i oseke.

 

  • farma – veći posed ili specijalizovano poljoprivredno imanje za uzgoj domaćih životinja; salaš, majur.

 

  • fauna – skup svih životinja određenog područja (kontinenta, države, nekog kraja), odnosno nekog perioda u istoriji Zemlje.

 

  • fizička geografija – prirodna nauka koja proučava klimu, reljef, vode, sastav zemljišta i geografski razmeštaj biljnog i životinjskog sveta na Zemljinoj površini.

 

  • fjord – dugačak i uzan morski zaliv strmih obala nastao radom lednika.

 

  • flora – skup svih biljnih vrsta određenog područja (kontinenta, države, nekog kraja), odnosno nekog perioda u istoriji Zemlje.

 

  • fosil – okamenjeni ostatak nekadašnjeg organizma (biljke ili životinje) iz starih geoloških perioda koji je na različite načine sačuvan u sedimentnim stenama.

 

  • fosilna goriva – goriva nastala tokom davne Zemljine prošlosti od fosilnih ostataka biljaka i životinja (treset, ugalj, nafta, zemni gas).

 

  • fumarole – mesto na kojem iz stvrdnute vulkanske lave izbijaju iz zemlje vrući gasovi i vodena para.

 

  • gejzir – prirodni izvor koji u vidu vodoskoka s vremena na vreme izbacuje vrelu vodu iz Zemljine unutrašnjosti.

 

  • geografska dužina – ugaona udaljenost određene tačke na Zemljinoj površini od nultog (griničkog) meridijana prema istoku ili zapadu.

 

  • geografska karta – umanjen, uopšten matematički određen i objašnjen prikaz površine Zemlje; dvodimenzionalni prikaz geografskih oblasti.

 

  • geografska sredina – sredina u kojoj živi čovek i gde se oseća njegov uticaj na prirodu.

 

  • geografska širina – ugaona udaljenost određene tačke na Zemljinoj površini od ekvatora prema severu ili jugu.

 

  • geotermalna energija – toplotna energija (vode, izvora, vrela) koja potiče od Zemljine unutrašnje toplote.

 

  • godišnje doba – period od oko tri meseca koji se svake godine ponavlja u ravnomernom ritmu (proleće, leto, jesen, zima).

 

  • golfska struja – topla morska struja koja kreće iz Meksičkog zaliva, ulazi u Atlantski okean i kreće se duž južnih obala Severne Amerike ka zapadnim i severnim obalama Evrope.

 

  • gorske oči – jezera u cirkovima, malim okruglastim udubljenjima.

 

  • gromadne planine – planine nastale rasedanjem, izdizanjem i spuštanjem zemljišta duž velikih rasednih pukotina.

 

  • gustina naseljenosti – prosečan broj stanovnika po jednom kvadratnom kilometru na određenoj teritoriji.

 

  • hidrografija kopna – deo fizičke geografije koji proučava kopnene vode, njihove odlike i geografski raspored.

 

  • hidrologija – geografska disciplina koja proučava sve vode na zemlji.

 

  • hidrosfera – vodeni omotač Zemljine kugle; skup stajaćih i tekućih voda na površini Zemlje.

 

  • humus – veoma plodan površinski sloj zemljišta organskog porekla, crnica.

 

  • izdan – podzemna voda koja se nakupi iznad vododrživih stena, najčešće gline.

 

  • izvor – mesto gde podzemna voda izbija na površinu Zemlje.

 

  • jezero – veće ili manje udubljenje na kopnu ispunjeno vodom, koja se prividno ne kreće.

 

  • karst (kras) – krečnjački predeo ispresecan vrtačama, uvalama, suvim dolinama i sličnim udubljenjima nastalim pod dejstvom atmosferskih voda.

 

  • klima – srednja vrednost atmosferskih uslova (temperature, padavina, vetrova) koji vladaju u jednom području tokom dugog niza godina.

 

  • klisura – uska duboka rečna dolina sa visokim strmim stranama, tesnac, klanac.

 

  • kontinent – veliki kopneni deo Zemljine površine, obično okružen sa svih strana morima i okeanima. Ima ih sedam: Evropa, Azija, Afrika, Severna Amerika, Južna Amerika, Australija i Antarktida.

 

  • kontinentalna država – država koja nema izlaz na more, već je sa svih strana okružena kopnom.

 

  • konurbacija – teritorijalno i ekonomsko spajanje, udruživanje dvaju ili više susednih gradova i većih naselja u jednu celinu.

 

  • kotlina – prostrano udubljenje ovalnog oblika, sa zaravnjenim dnom, u spuštenim delovima Zemljine kore između gromadnih planina.

 

  • kraško jezero – jezero nastalo u kraškim udubljenjima (u vrtačama, uvalama i kraškim poljima).

 

  • kriptodepresija – ulegnuće ispunjeno vodom čije dno leži ispod a površina iznad morskog nivoa.

 

  • Laponija – oblast koja obuhvata najsevernije delove Norveške, Švedske, Finske i zapadni deo poluostrva Kole.

 

  • ledničko jezero – jezero nastalo u udubljenjima nastalim radom lednika.

 

  • lednik – masa leda koja se kreće, formirana od snežnih padavina na veoma velikim nadmorskim visinama ili u polarnim predelima.

 

  • ljano – naziv za prostrane ravnice sa visokom travom u Južnoj Americi.

 

  • Magelanov prolaz – moreuz koji spaja Atlantski okean sa Tihim okeanom, a odvaja Južnu Ameriku od ostrva Ognjene zemlje.

 

  • makija (šikara) – gusto zimzeleno žbunasto rastinje karakteristično za Sredozemlje koje se razvilo na mestima posečenih šuma.

 

  • makroreljef – krupni oblici Zemljinog reljefa nastali radom unutrašnjih sila koji daju osnovnu morfološku karakteristiku izvesnom delu Zemljine površine: planinski venci i masivi, visoravni, prostrane ravnice, nizije, velike kotline.

 

  • masiv – velika planina koja deluje kao kompaktna celina, sa jednim ili malim brojem vrhova, bez jasno određenog pravca pružanja.

 

  • meandar – okuka (zavoj) koju stvara vodeni tok ravničarske reke; vijugavi tok ravničarske reke (u obliku latiničkog slova S).

 

  • megalopolis – gradska celina nastala spajanjem dveju ili više konurbacija.

 

  • meridijani (podnevci) – zamišljene polukružne linije koje spajaju Severni i Južni pol; svi meridijani su iste dužine i pružaju se pravcem sever–jug.

 

  • mikroreljef – mali oblici Zemljinog reljefa obrazovani uglavnom radom spoljašnjih sila (rečne terase, plavine, jaruge, dine, vrtače itd.).

 

  • mineralni izvor – izvor čija je voda prirodno lekovita, jer sadrži rastvorene mineralne soli.

 

  • močvara – zemljište sa slojem treseta natopljeno ili prekriveno vodom (ustajalim barama) i obraslo barskim biljem.

 

  • monarhija – država koja na čelu ima monarha, tj. kralja, cara ili kneza.

 

  • more – deo okeana koji je delimično okružen kopnom.

 

  • moreuz – uži deo vodene površine između dva kopna koji spaja dve veće vodene površine (dva mora, more sa okeanom ili dva okeana); morski tesnac.

 

  • morska struja – kretanje vodene mase površinskih slojeva mora ili okeana u određenom pravcu pod uticajem stalnih vetrova.

 

  • morske mene – naizmenično izdizanje i spuštanje nivoa mora, tj. plima i oseka.

 

  • mrtvaja – rečno jezero, rukavac polukružnog oblika u presečenim i napuštenim meandrima reka, u kojima voda miruje.

 

  • nadmorska visina (apsolutna visina) – vertikalno rastojanje između nivoa mora i neke tačke na kopnu.

 

  • narod – istorijski stvorena veća zajednica ljudi sa zajedničkim etničkim imenom, obično nastala na osnovu zajedničkog porekla, jezika, teritorije, tradicije, kulture i religije; nacija.

 

  • neutralna država – država koja ne uzima učešće u ratovima, drugim sukobima i sporovima i ne učestvuje u svetskoj politici.

 

  • nizija – prostran zaravnjen ili neznatno zatalasan deo kopna, obično blago nagnut u jednom pravcu, čija nadmorska visina iznosi do 200 metara.

 

  • Novi svet – delovi sveta za koje su Evropljani saznali posle Kolumbovog otkrića Amerike.

 

  • oaza – plodno zemljište u pustinji sa vodom i vegetacijom nastalo radom vetra.

 

  • obala – deo kopna uz more, reku ili jezero.

 

  • obalska razuđenost – odstupanje obale od prave linije.

 

  • okean – ogromna jedinstvena masa slane vode. Okeani nisu zasebna vodena tela već su međusobno povezani i formiraju jednu kontinuiranu vodenu masu – Svetsko more.

 

  • orografija – deo geomorfologije (fizičke geografije), bavi se proučavanjem i opisivanjem reljefa na površini Zemlje.

 

  • ortodroma – najkraća linija između dveju tačaka na Zemlji.

 

  • oseka – periodično spuštanje nivoa morske vode (zbog Mesečeve i Sunčeve gravitacije).

 

  • ostrvo – kopno okruženo sa svih strana vodom.

 

  • pampa – velika travnata stepa u umerenom pojasu Južne Amerike.

 

  • paralele (uporednici) – zamišljene među sobom paralelne kružne linije koje omotavaju Zemlju u pravcu zapad–istok; najduža paralela je ekvator.

 

  • pasati – stalni vetrovi koji duvaju od suptropskog područja visokog pritiska ka ekvatorijalnom području sniženog pritiska.

 

  • permafrost – trajno smrznuto zemljište usled niskih temperatura koje traju više godina.

 

  • planina – zemljište koje se diže znatno iznad okoline i najčešće ima strme padine, relativno zaravnjen vrh i izražen reljef. Prema načinu postanka dele se na venačne, gromadne i vulkanske, a prema visini na niske (do 1000 m), srednje (od 1000 m do 2000 m) i visoke (iznad 2000 m).

 

  • plantaža – velika površina zasađena određenom poljoprivrednom kulturom.

 

  • plima – periodično podizanje nivoa morske vode (zbog Mesečeve i Sunčeve gravitacije).

 

  • podzol – zemljište pepeljaste boje, rasprostranjeno u šumama.

 

  • polarne pustinje – najsevernije i najjužnije prirodne zone prekrivene stalnim ledom.

 

  • polarnici – paralele koje leže na 66° 33′ 39” severne i južne geografske širine; uzimaju se za granicu između hladnih (polarnih) i umerenih pojaseva.

 

  • polder – plodni deo kopna niži od morske površine nastao isušivanjem zemljišta i ograđen velikim nasipima, karakterističan za Holandiju.

 

  • poluostrvo – deo kopna koji zalazi u more tako da je okružen vodom sa tri strane.

 

  • ponornica – reka u krečnjačkim terenima koja ponire u pukotine i jednim delom svog toka teče podzemno.

 

  • populacija – stanovništvo, ljudstvo; skup jedne životinjske vrste koja živi u određeno doba na određenoj teritoriji.

 

  • povratnici – paralele koje leže na 23° 26′ 22” severne i južne geografske širine; najudaljenije paralele od ekvatora na kojima Sunčevi zraci po jedanput u godini padaju pod pravim uglom.

 

  • prašuma – prirodan, gusto obrastao, neprohodan šumski predeo; tropska vlažna šuma u Africi.

 

  • prerija – prostrana ravnica prekrivena pretežno niskom travom, naročito u Severnoj Americi.

 

  • prirodna sredina – sredina u kojoj čovek ne živi i gde se ne oseća njegov uticaj.

 

  • prirodne zone – teritorijalni delovi, područja uporedničkog pravca pružanja koja se smenjuju od ekvatora prema polovima i međusobno se razlikuju po klimi, biljnom i životinjskom svetu, tipovima zemljišta i hidrološkim odlikama.

 

  • pustinja – velika, izrazito suva površina tla sa veoma retkom vegetacijom i veoma malom količinom padavina.

 

  • razvođe – uzvišenje (obično planinski greben, venac) koje odvaja dva susedna rečna sliva; vododelnica.

 

  • razuđenost obale – razgranatost, razvedenost morske obale u vidu ostrva i poluostrva, čime njen izgled odstupa od prave linije.

 

  • rečna mreža – svi vodeni tokovi u jednoj oblasti, koji međusobno ne moraju biti povezani.

 

  • rečni sistem – glavna reka i sve njene pritoke.

 

  • rečno akumulativno jezero – jezero nastalo taloženjem rečnih nanosa, obično na ušću reke.

 

  • regija – manja ili veća oblast koja se po prirodnim ili društveno-geografskim odlikama bitno razlikuje od susednih oblasti.

 

  • regionalna geografija – grana geografije koja objedinjava rezultate naučnih proučavanja specijalnih geografskih i srodnih disciplina na određenom prostoru Zemljine površine; deli se na opštu i posebnu regionalnu geografiju.

 

  • regresija – povlačenje mora i stvaranje kopnenih površina u vreme velikih geoloških razdoblja.

 

  • reka – veći vodeni tok koji se kreće rečnim koritom sa manje ili više precizno određenim obalama.

 

  • reliktno jezero – jezero koje predstavlja ostatak nekadašnjeg mora.

 

  • reljef – uzvišenja, udubljenja i ravnine na kopnu raznih oblika i dimenzija, tj. svi oblici vertikalne razgrane na Zemljinoj površini (planine, doline, kotline, uvale, vrtače, cirkovi i dr.).

 

  • rezervat – ograničeno područje (zemljište) zaštićeno zakonom zbog svoje kulturno-istorijske i naučne vrednosti (flore, faune, geološkog sastava zemljišta); teritorija na kojoj žive prvobitnim načinom života, zakonom zaštićeni, urođenici u nekim zemljama Severne Amerike, Australije, Afrike.

 

  • rijas – morski zaliv nastao potapanjem rečnog ušća.

 

  • rt – najistureniji deo poluostrva.

 

  • salinitet – količina rastvorenih soli u morskoj vodi, izražava se u promilima (‰).

 

  • savana – prostrana ravnica u tropskom ili suptropskom području (Severna Amerika i Afrika), bez drveća, obrasla visokom travom.

 

  • selo – manje i slabije uređeno naselje čije se stanovništvo pretežno bavi poljoprivredom.

 

  • sliv – teritorija sa koje sva voda otiče u jednu reku, jedno jezero ili jedno more.

 

  • Stari svet – Evropa, Azija i Afrika, kontinenti najstarijih civilizacija.

 

  • stava – mesto spajanja dveju većih reka.

 

  • stepa – veliko ravno prostranstvo na kojem raste nisko grmlje i trava u krajevima kontinentalne klime, sa malom godišnjom količinom padavina.

 

  • sutoka – mesto spajanja dveju reka srednje veličine.

 

  • Svetsko more – jedinstvena vodena celina koju čine svi okeani i sva mora na Zemlji.

 

  • šuma – složeni ekosistem u kojem je drveće dominantan oblik života.

 

  • tajfun – ciklonski vetar razorne moći, najčešće duva od jula do oktobra na morima istočne Azije; uragan, orkan.

 

  • tajga – četinarska šuma koja zauzima ogromna prostranstva na severnoj Zemljinoj polulopti, u hladnim klimatskim uslovima.

 

  • talas – uzdignuti deo vodene mase izazvan snagom vetra, podmorskih zemljotresa i vulkanskih erupcija.

 

  • tektonsko jezero – jezero velike dubine koje leži u tektonskoj potolini, nastaloj spuštanjem Zemljine kore između dubokih raseda.

 

  • termalni izvor – izvor tople vode sa temperaturom preko 20 °C.

 

  • transgresija – plavljenje kopna morem prouzrokovano spuštanjem Zemljine kore ili izdizanjem morskog dna.

 

  • treset – naslage poluraspadnutih biljnih ostataka; koristi se kao izvor energije.

 

  • tundra – velika površina ravnog ili valovitog terena u polarnim oblastima ili na visokim planinama čiji biljni svet čine mahovine, lišajevi i nisko grmlje.

 

  • urvina – skliznuto rastresito zemljište nagomilano u podnožju uzvišenja u vidu lučnog bedema i niza manjih brežuljaka.

 

  • vadi – suva rečna dolina u pustinjskim oblastima kroz koju samo povremeno, posle jakih pljuskovitih kiša, protiče voda.

 

  • valov – ledničko korito, izduženo udubljenje kojim se lednik kreće niz planinske strane.

 

  • vertikalni vegetacijski pojasevi – delovi na planini sa određenim rastinjem koji se smenjuju u svim klimatskim pojasevima od podnožja ka vrhu, zbog opadanja temperature sa porastom nadmorske visine.

 

  • vetar – horizontalno kretanje vazduha iz oblasti višeg prema oblastima nižeg vazdušnog pritiska.

 

  • veštačko jezero – jezero stvoreno ljudskom rukom pregrađivanjem rečnih tokova betonskim i zemljanim branama.

 

  • visija – prostrano zemljište, predeo sa nadmorskom visinom iznad 200 metara.

 

  • vodostaj – visina nivoa vode u rečnom koritu u trenutku merenja i osmatranja, izražava se u centimetrima.

 

  • vodostanje – kolebanje (promena) vodostaja u toku dana, meseca, godine ili više godina.

 

  • vrelo – jak izvor vode u krečnjačkim terenima.

 

  • vulkan – otvor u Zemljinoj kori, najčešće kupastog oblika, na čijem vrhu se nalazi krater, iz kojeg povremeno ili stalno izbijaju vreli gasovi, pepeo i magma.

 

  • vulkansko jezero – jezero koje je nastalo u kraterima ugašenih vulkana.

 

  • zaliv – deo mora ili jezera koji dublje ili pliće zalazi u kopno.

 

  • zemljouz – uzan deo kopna koji spaja dva kontinenta ili ostrvo sa kopnom, prevlaka.


08.12.2019.

Geografijaaaaa

Rotacija Zemlje

 

Zemlja se u Sunčevom sistemu kreće dvojako. Prvo kretanje je oko sopstvene zamišljene ose – rotacija, a drugo obilaženje oko Sunca – revolucija.

Rotacija je kružno kretanje, tj. obrtanje Zemlje oko svoje ose. Zemlja napravi pun krug oko svoje ose za jedan dan, tačnije, za 23,9344 časa. Obrtanje Zemlje vrši se u smeru zapad–istok, tj. suprotno od smera kretanja kazaljke na časovniku (slika 1).

 

zemljina r slika1

 

Usled rotacije, posmatranjem sa Zemlje uvek stičemo utisak da se druga vasionska tela kreću dok mi mirujemo. Smer kretanja koji opažamo kod vasionskih tela takođe je pogrešan. Posmatrajući sa Zemlje, vidimo da se Sunce kreće od istoka ka zapadu. Takvo kretanje Sunca i ostalih zvezda naziva se prividno kretanje. U odnosu na ostale članove Sunčevog sistema, Sunce se ne kreće. Zemljinu rotaciju ne osećamo zato što se zajedno sa Zemljom kreću svi predmeti na njoj, kao i njen vazdušni omotač.

 

Posledice rotacije

Zemljina rotacija dovodi do brojnih posledica, koje uslovljavaju raznovrsne pojave:

a) smena obdanice i noći,

b) vremenske zone (razlike u vremenu),

c) plima i oseka,

d) prividno dnevno kretanje Sunca.

Od navedenih pojava, najznačajnije su smena obdanice i noći i vremenske zone.

Smena obdanice i noći

Zemlja je sfernog oblika i zato svetlost koja dopire sa Sunca može obasjati samo onu polovinu Zemlje koja je okrenuta prema njemu. Na osvetljenoj polovini Zemlje traje obdanica, a na suprotnoj, neosvetljenoj strani, tada je noć (slika 2). Jedan ciklus smene obdanice i noći naziva se dan, i traje 24 časa. Kako se Zemlja okreće oko svoje ose njeni osvetljeni delovi postepeno ulaze u tamnu senku. U istom trenutku, na suprotnoj strani Zemlje dolazi do obrnutog redosleda – Sunce počinje da obasjava Zemljine delove iz senke.

 

zemljina r slika2

 

Vremenska zone

Svako mesto na Zemlji ima lokalno vreme. Kad Sunce zauzme najvišu tačku na nebeskom svodu u toku dana, kažemo da Sunce prolazi kroz meridijan određenog mesta. U tom trenutku je podne, tj. tačno je 12 časova duž celog meridijana koji prolazi kroz posmatranu tačku. Kad Sunce zauzme najvišu tačku u nekom mestu, istočno od tog mesta podne je već prošlo, a zapadno od tog mesta podne još nije stiglo. Pošto meridijana ima neograničen broj, to znači da različita mesta širom Zemlje imaju različita lokalna vremena. Zbog velikih razlika širom Zemlje, lokalno vreme se ne koristi u svakodnevnom životu. Umesto toga, prostori duž više susednih meridijana (po geografskoj dužini od 15°) imaju zajedničko, dogovoreno vreme. Za Srbiju važi srednjoevropsko vreme.

Zemlja je podeljena na 24 vremenske zone ili pojasa. Svakoj od njih vreme je dodeljeno na osnovu svetskog vremena, određenog prema nultom meridijanu koji prolazi kroz Kraljevsku opservatoriju u Griniču, predgrađu Londona. Po jedan sat dodaje se prilikom prelaska meridijana u pravcu istoka, a po jedan sat oduzima se prilikom prelaska meridijana u pravcu zapada.

Početna zona je oko nultog (griničkog) meridijana. Kad je u njoj podne, u svakoj sledećoj zoni prema istoku je po jedan sat više, a prema zapadu po jedan sat manje. Na slici ispod prikazane su standardne vremenske zone na Zemlji.

 

zemljina r slika


Revolucija Zemlje

 

Sve planete Sunčevog sistema kreću se oko Sunca po određenim putanjama. Zemljina putanja oko Sunca ima oblik malo razvučenog kruga nalik na elipsu i naziva se ekliptika. Celu ekliptiku, na svom putu oko Sunca, Zemlja pređe za 365 dana i 6 časova, tj. 365,256363 dana. Taj period naziva se godišnje kretanje Zemlje oko Sunca.

Zemljina osa je koso nagnuta u odnosu na ekliptiku i sa njom zaklapa ugao od 66,5°. Na putu oko Sunca, Zemljina osa uvek zadržava isti položaj u vasionskom prostoru, što znači da je ona uvek sama sebi paralelna. Zbog te osobenosti Zemljine ose polarne tačke na Zemlji uvek su okrenute ka istim zvezdama. To je naročito karakteristično za Severni pol, koji je okrenut ka zvezdi Severnjači.

 

revolucija zemlje slika1

 

Zemlja se u Sunčevom sistemu kreće dvojako. Ona istovremeno vrši rotaciju (kretanje oko sopstvene ose) i revoluciju (kretanje oko Sunca).

 

revolucija zemlje slika2

 

Posledice revolucije

Zbog revolucije i nagiba Zemljine ose, Sunce u toku godine nejednako osvetljava severnu i južnu Zemljinu poluloptu. Najznačajnije posledice toga su:

1) nejednake dužine obdanice i noći u toku godine,

2) smena godišnjih doba,

3) nejednaka dužina godišnjih doba,

4) postojanje toplotnih pojaseva.

Nejednake dužine obdanice i noći u toku godine

Kad Zemljina osa ne bi bila nagnuta u odnosu na ekliptiku, obdanica i noć uvek bi trajali po 12 časova. Linija koja deli osvetljeni deo Zemlje od njenog neosvetljenog dela uvek bi prolazila kroz polove. Zbog kruženja Zemlje oko Sunca i nagnutosti njene ose, nekad je više osvetljena severna Zemljina polulopta, a nekad južna. Na polulopti koja je više osvetljena obdanica je duža, a noć kraća, dok je na suprotnoj polulopti obdanica kraća, a noć duža.

Idući od ekvatora ka polovima, razlika između dužine obdanice i noći sve je veća. Približavajući se polovima, obdanica je sve duža, odnosno na suprotnoj Zemljinoj polulopti noć je sve duža. Sunce na polarnim tačkama izlazi i zalazi jednom godišnje. To znači da obdanica traje pola godine, a ta pojava naziva se polarni dan. Na suprotnom polu tada je polarna noć, koja takođe traje pola godine. Na paralelama 66,5° na severnoj i južnoj polulopti jednom godišnje obdanica traje 24 sata, i takođe jednom godišnje noć traje 24 sata. Te paralele se nazivaju severni i južni polarnik.

 

revolucija zemlje slika3

 

Dva puta u godini na celoj Zemlji jednake su dužine obdanice i noći. Ti dani se nazivaju ravnodnevice. Na dan ravnodnevice, Sunčevi zraci padaju pod pravim uglom na ekvator. Pored ravnodnevice postoje i letnja dugodnevica i zimska kratkodnevica, i one se smenjuju na južnoj i severnoj polulopti, u zavisnosti od godišnjih doba.

Smena godišnjih doba

Zbog Zemljine revolucije i nagnutosti njene ose, u toku godine se menja količina toplote koju dobijaju pojedini delovi Zemljine površine. Sa promenom količine toplote dolazi do smene godišnjih doba. Godišnja doba na severnoj polulopti suprotna su dobima na južnoj. Sunčevi zraci dva puta godišnje padaju pod pravim uglom na ekvator. Tada na Zemlji vlada ravnodnevica, kad obdanica i noć podjednako traju. Prolećna ravnodnevica je 21. marta na severnoj polulopti, a jesenja na južnoj. Jesenja ravnodnevica je 23. septembra na severnoj polulopti, a prolećna na južnoj. Posle ravnodnevice, noći na jednoj polulopti postaju duže od obdanice, a na drugoj postaju kraće.

Sunce najviše obasjava severnu poluloptu 22. juna. Tada Sunčevi zraci padaju pod pravim uglom na paralelu 23,5°, koja se naziva severni povratnik. Istog dana na severnoj polulopti počinje leto, a na južnoj zima. Taj dan na severnoj polulopti naziva se letnja dugodnevica, a na južnoj zimska kratkodnevica. Na Severnom polu tada počinje polugodišnji polarni dan.

Sunčevi zraci 22. decembra padaju pod pravim uglom na južni povratnik (23,5°). Tada počinje leto na južnoj polulopti, a zima na severnoj. Obdanica na južnoj polulopti najduža je tog dana, koji predstavlja letnju dugodnevicu. Na severnoj polulopti vlada najduža noć u godini, što znači da je tamo zimska kratkodnevica. Na samom Severnom polu počinje polugodišnja polarna noć.

 

revolucija zemlje slika4

 

Toplotni pojasevi

Sunčevi zraci ne padaju na celu Zemljinu površinu pod istim uglom. To ima za posledicu različito zagrevanje Zemljine površine. Sunce je zimi bliže horizontu nego centralnom delu neba, dok je leti obrnuto – Sunce se prividno izdiže visoko nad horizontom, ka središnjem delu neba. To znači da je toplije na onim delovima Zemlje koje Sunce obasjava pod većim uglom. Tokom godine, Sunčevi zraci pod najvećim uglom padaju oko ekvatora, a idući ka polovima njihov ugao postepeno se smanjuje. Zbog toga količina toplote koju Zemlja dobija od Sunca opada sa geografskom širinom. Neravnomerno zagrevanje delova Zemljine površine uslovilo je izdvajanje toplotnih pojaseva, kojih ima pet:

1) žarki (tropski),

2) severni umereni,

3) južni umereni,

4) severni hladni,

5) južni hladni.

 

Kalendar

Kalendar služi za računanje dužeg perioda na Zemlji, a zasniva se na njenoj revoluciji. Osnovna vremenska jedinica je dan, zatim nedelja, mesec i godina. Nedelja ima sedam dana, dok različiti meseci imaju različit broj dana – od 28 do 31. Jedna kalendarska godina ima 365 dana, a stvarna godina (vreme za koje Zemlja obiđe pun krug oko Sunca) ima 365 dana i 6 časova. Ostatak od šest časova za četiri godine daje 24 časa ili jedan dan, koji se dodaje svake četvrte godine mesecu februaru, koji tada ima 29 dana. Ta godina je prestupna godina i ima 366 dana.

Nisu svi kalendari isti. Ljudi su napravili dogovor da međunarodni kalendar bude gregorijanski kalendar. Prema njemu se računaju svi važniji događaji na Zemlji. Brojanje godina vezano je za rođenje Isusa Hrista – tada je počela 1. godina. Vreme pre tog događaja naziva se „pre Hrista” ili „pre nove ere”.

Srpska i još neke pravoslavne crkve vreme računaju po julijanskom kalendaru. Taj kalendar bio je u upotrebi u celoj Evropi pre uvođenja gregorijanskog kalendara. Njegova zvanična upotreba prestala je zato što je primećeno da sadrži izvesne greške u računanju. Prema julijanskom kalendaru, svi događaji kasne za 13 dana u odnosu na zvanično računanje vremena.


Reka

 

Tekuće vode predstavljaju tip kopnenih voda kod kojih se celokupna vodena masa kreće od izvora ka ušću usled razlike u nadmorskoj visini ovih tačaka. Postoji čitav niz različitih tipova tekućih voda, često u okviru istog vodotoka:

a) reke – najčešće počinju kao izvorišne vode, koje se zatim transformišu u brzotekuće reke i završavaju kao sporotekuće nizijske reke;

b) potoci – manje tekuće vode, do 5 m širine;

c) izvori – postoje razne vrsta izvora, kao što su sublakustrični, vrulje.

Najznačajnija tekuća voda je reka, koja predstavlja veći prirodni vodeni tok koji se kreće rečnim koritom sa manje ili više precizno određenim obalama. Reke su osnovna veza u hidrološkom ciklusu i igraju značajnu ulogu u oblikovanju površinskih odlika Zemlje. Čak i na očigledno suve pustinjske oblasti u velikoj meri utiču rečna kretanja, kad povremene poplave podignu obično presahle vodene tokove. Rečni tok održava se razlikom između pritoka i otoka vode. Reke se napajaju kopnenim oticanjem, podvodnim curenjem i vodama koje nastaju otapanjem snega i glečera. Direktne padavine donose samo neznatne količine vode. Gubici rečne vode nastaju zbog ceđenja kroz porozne i propustljive stene, šljunak ili pesak, zbog isparavanja i oticanja u okean. Količina vode koja teče rekom naziva se protok, a meri se jedinicama zapremine (m3, L) u jedinici vremena (s, min). Sliv jedne reke je skup svih vodenih tokova koji završavaju u toj reci. Različiti slivovi razdvojeni su velikim planinama ili pustinjama.

 

reka slika

 

Od izvora do ušća menjaju se brzina toka, tip dna, temperatura i hemijski sastav vode. Prema ovim elementima, tok reke se može podeliti na tri dela:

a) gornji tok – osnovne osobine ovog dela reke su jaka vodena struja, uglavnom stenoviti i kamenito dno, niska temperatura tokom cele godine, veoma prozračna voda i dosta rastvorenog kiseonika; u ovom delu reke žive različite vrste beskičmenjaka i riba;

b) srednji tok – osnovne osobine ovog dela reke su umerena vodena struja, šljunkovito i peskovito dno, umerena temperatura sa većim godišnjim kolebanjima, manja prozračnost i manje kiseonika, a više ugljen-dioksida nego u gornjem toku; u ovom delu reke žive rakovi, mrene, vidre, žabe, kornjače, krokodili;

c) donji tok – osnovne osobine ovog dela reke su spora vodena struja, peskovito i muljevito dno sa puno detritusa, visoka temperatura (zimi se temperatura spušta), mala prozračnost i, naročito leti, veoma malo kiseonika; zbog male brzine vode u ovom delu reke žive organizmi karakteristični za stajaće vode, kao što su jegulje, somovi.

 

Pet najdužih reka

Na Zemlji ima 170 reka dužih od 1000 km, a pet najdužih su:

1. Amazon – 6992 km (6405 km, po starijim studijama); Južna Amerika; uliva se u Atlantski okean;

2. Nil – 6853 km (6655 km, po starijim studijama); severna/istočna Afrika; uliva se u Mediteransko more;

3. Jangce – 6304 km; Kina; uliva se u Istočno kinesko more;

4. Misisipi-Misuri – 6228 km; SAD; uliva se u Meksički zaliv;

5. Jenisej – 5526 km; Rusija; uliva se u Severni ledeni okean.

 

Najduža reka u Srbiji je Velika Morava – 493 km; uliva se u Dunav.

Najduža reka koja protiče kroz Srbiju je Dunav – 2860 km (po dužini 30. reka na svetu); uliva se u Crno more.



Pustinja

 

Suvim staništima nazivaju se svi oni ekosistemi kojima je oskudica u vodi jedna od osnovnih karakteristika. Najočigledniji primer te vrste staništa jesu pustinje, kako hladne tako i tople. Međutim, u njih se ubrajaju i neka staništa (tundre i polarne oblasti) u kojima vode može biti čak u izobilju, ali u obliku koji biljke ne mogu iskoristiti, zbog čega je krajnji rezultat isti.

Pustinja je velika, izrazito suva površina zemlje sa veoma retkom vegetacijom. Ona je jedan od glavnih tipova Zemljinih ekosistema. Oblasti sa srednjim nivoom godišnjih padavina od 250 mm ili manje obično se smatraju pustinjama. One obuhvataju i oblasti na visokoj geografskoj širini oko polova kao i poznatije vrele sušne regije na niskim i srednjim geografskim širinama. Pustinjski reljef može se sastojati od planina sa grebenima, visokih visoravni ili ravnica; mnoge zauzimaju široke basene oivičene planinama. Na površini pustinje su materijali kao što je golo stenje, nizije šljunka i kamenja i nepregledni prostori peska.

Iako se obično smatra da je pesak tipičan za pustinje, on čini samo oko 2% severnoameričkih pustinja, 10% Sahare i 30% Arabijske pustinje. Dine su naslage peska koje je u pustinji napravio vetar. Ona strana dine sa koje deluje vetar blaža je, a suprotna je strmija.

 

pustinja slika

 

Tople pustinje

To su ogromne površine skoro ili potpuno bez vegetacije, u kojima su prosečne temperature vrlo visoke, a tokom noći se mogu dosta spustiti. Padavine su oskudne i dešava se da kiša pada jednom u nekoliko godina. Zbog toga je biljni svet sveden na mali broj biljaka sposobnih da se odupru suši, i koje klijaju i rastu za vreme malobrojnih kišnih dana ili bujaju u oazama. Oaze su mesta u pustinji smeštena iznad podzemnog izvora vode koji izbija na površinu i omogućava razvoj bujne vegetacije.

 

Hladne pustinje

Glavna razlika između hladnih i toplih pustinja jeste prosečna godišnja temperatura, koja je u hladnim pustinjama mnogo niža nego u toplim. Tokom zime može se približiti temperaturi od −30 °C, dok su leta izuzetno žarka. Međutim, prilagođenosti koje su životinje razvile slične su u svim pustinjama. Tako, mnoge životinje žive ispod zemlje da bi se zaštitile od temperature (i niske i visoke) i izlaze samo da bi tražile hranu. Druge, kao kamile, imaju debelu zimsku dlaku da bi opstale na hladnoći, a gube je dolaskom leta.

 

*Zanimljivost: Sahara, najveća topla pustinja na svetu, ima površinu od 9 200 000 km2 i prostire se kroz jedanaest država: Maroko, Alžir, Tunis, Libija, Egipat, Zapadna Sahara, Mauritanija, Mali, Niger, Čad i Sudan.



Polarne oblasti

 

Suvim staništima nazivaju se svi oni ekosistemi kojima je oskudica u vodi jedna od osnovnih karakteristika. Najočigledniji primer te vrste staništa jesu pustinje, kako hladne tako i tople. Međutim, u njih se ubrajaju i neka staništa u kojima vode može biti čak u izobilju, ali u obliku koji biljke ne mogu da iskoriste, zbog čega je krajnji rezultat isti. Tako se u suva staništa ubrajaju i polarne oblasti i tundre.

Polovi, dve krajnje tačke na Zemlji, čine polarne oblasti. Tokom zime noć traje i do 24 sata, a leti toliko traje dan. Temperature su toliko niske da se samo leti otopi jedan mali deo leda. Padavina ima malo (u nekim delovima Antarktika ih uopšte nema), ali su dovoljne za neophodan prinos snega. Važna razlika među polovima je u tome što je Arktik (Severni pol) ledena kalota koja pluta po moru, dok je Antarktik (Južni pol) kontinent Antarktida – prekriven debelim ledenim omotačem. To znači da antarktički led prekriva kopno, za razliku od arktičkog leda koji pluta po moru. Antarktik ima najhladniju klimu na svetu, a najniža ikada zabeležena temperatura, −89,2 °C, izmerena je 21. jula 1983. u ruskoj istraživačkoj stanici Vostok, koja se nalazi na istoku Antarktika.

 

p. oblasti slika1

 

Tipične životinje Arktika su galebovi, čigre, beli medvedi, foke, morževi i kitovi. Tipične životinje Antarktika su pingvini, galebovi, čigre, foke, morski slonovi, morski lavovi i kitovi.

 

p. oblasti slika2


Plima i oseka

 

Plima i oseka predstavljaju pojavu pravilnog periodičnog porasta i pada nivoa mora koja se na većini mesta dešava dvaput dnevno. Posledica su razlika u gravitacionim silama kojima na različitim tačkama Zemljine površine deluje neko drugo telo, na primer Mesec. Voda na onoj strani Zemlje koja je bliža Mesecu trpi najveći uticaj njegovog gravitacionog polja i obrnuto. Usled toga nastaju plima i oseka, koje prate Mesec na njegovoj orbiti oko Zemlje (zapravo, one prethode Mesecu i nisu direktno poravnate sa njim).

Iako bilo koje nebesko telo može izazvati neznatne plimne efekte (recimo Jupiter), glavninu plimnih sila na Zemlji izazivaju Sunce (zbog ogromne mase) i Mesec (zbog blizine Zemlji). U stvari, plimne sile sa Meseca oko dva puta su jače nego one sa Sunca. U zavisnosti od udaljenosti Meseca od Zemlje, gravitaciono dejstvo Meseca razlikuje se po snazi, pa se i plima i oseka razlikuju po visini.

Najviše plime (prolećne plime, koje pokazuju veoma veliku promenu nivoa mora između plime i oseke) javljaju se za vreme mladog i punog Meseca, kad su Zemlja, Mesec i Sunce poravnati, a plimne sile Sunca dodaju se Mesečevim. Najniže plime javljaju se kad su Sunce i Mesec pod pravim uglom (u odnosu na Zemlju), pa plimne sile sa Sunca delimično poništavaju Mesečeve. Na opseg plime i oseke takođe utiče konfiguracija obale i vodenog basena. Plima dostiže punu visinu na otvorenim prostranstvima okeana, dok je u zatvorenim vodama ili na malim vodenim površinama ona znatno niža.

 

plima i oseka slika

 

Na slici iznad uočavaju se četiri moguća položaja Meseca i Sunca u odnosu na Zemlju:

1. mlad Mesec (prolećna plima) – kad su Mesec i Sunce, posmatrano sa Zemlje, u istoj liniji, Sunce pojačava Mesečeve gravitacione sile, pa je plima najviša, a oseka najniža;

2. prva četvrt (kvadraturna plima) – kad su Mesec i Sunce pod pravim uglom u odnosu na Zemlju, plima je najniža, a oseka najviša;

3. pun Mesec (prolećna plima) – Mesec i Sunce ponovo su u istoj liniji, pa se javlja druga prolećna plima;

4. treća četvrt (kvadraturna plima) – Mesec i Sunce su ponovo pod pravim uglom u odnosu na Zemlju, pa se javlja druga kvadraturna plima.


Planina

 

Planina je zemljište koje se diže znatno iznad okoline i najčešće ima strme padine, relativno zaravnjen vrh i izražen reljef (nejednakost u nadmorskoj visini). One su više od brda (s tim što taj pojam nema standardizovano značenje u geologiji). Planine nastaju nabiranjem tla, stvaranjem raselina ili nastajanjem taloga na Zemljinoj površini, do čega dolazi zbog kretanja ploča ili taloženjem ohlađene vulkanske lave na površini. Primera radi, planinski venac Himalaja, gde se indijska potkontinentalna ploča dodiruje sa evroazijskom, nastao je sudarom dveju ploča koji je izazvao nabiranje i odizanje ogromnih prostranstava pod ekstremno jakim dejstvom sile sabijanja. Planinski venci oko pacifičkog basena nastajali su tako što bi jedna tektonska ploča potonula ispod druge.

Planine su uzvišenja u reljefu viša od 500 metara nadmorske visine. Prema visini, dele se na sledeći način:

a) niske planine – od 500 do 1000 m nadmorske visine,

b) srednje planine – od 1000 do 2000 m nadmorske visine,

c) visoke planine – preko 2000 m nadmorske visine.

 

planina slika1

 

Promena klime, tla i vegetacije povezana je sa promenom visine. Na planini se, u zavisnosti od okolnog područja, na svakih 150 m visine temperatura smanjuje za oko 1 °C. Dok se ide od podnožja ka vrhu planine, sreću se različiti vidovi vegetacije. Tako se posle livada sa ponekim stablom nalaze lišćarske šume, koje zatim smenjuju četinari, mnogo otporniji na hladnoću. Poslednji pojas zauzimaju planinske livade i rudine, koje su obično odvojene od šume pojasom žbunaste vegetacije, jer na toj visini drveće ne može da raste. Granicu vegetacije označava pojas večitih snegova, gde se često nalaze i glečeri.

 

Najviši planinski vrhovi po kontinentima

1. Azija – Mont Everest (Himalaji), 8850 m, Tibet/Nepal.

2. Južna Amerika – Akonkagva, 6960 m, Argentina.

3. Severna Amerika – Denali, 6190 m, Aljaska, SAD.

4. Afrika – Uhuru (Kilimandžaro), 5895 m, Tanzanija.

5. Evropa – Elbrus, 5642 m, Rusija; (zapadna Evropa – Monblan, 4807 m, Francuska/Italija).

6. Antarktida – Vinson Masif, 4897 m.

7. Australija – Košćuško, 2228 m.

 

*Zanimljivost: Na Zemlji postoji četrnaest planinskih vrhova viših od 8000 m i svi se nalaze na Himalajima. Najpoznatiji od njih, pored Mont Everesta, jeste K2 ili Karakoram (8611 m), koji se nalazi između Pakistana i Kine.



Okean

 

Okean je ogromna jedinstvena masa slane vode. Okeani nisu zasebna vodena tela, već su međusobno povezani i formiraju jednu kontinuiranu vodenu masu (Svetsko more), koja prekriva 70,78% površine Zemlje. Površina Svetskog mora je 3,61 × 108 km2, i obuhvata velike okeane i manja mora. Prosečna dubina okeana iznosi 3796 m, a u njima se nalazi 1,35 × 1018 m3 vode, što čini oko 97% ukupne količine vode na Zemlji. Ostatak vode na Zemlji, oko 3%, čine reke, jezera, podzemne vode, ledeni pokrovi i glečeri i vodena para. Slana morska voda je mešavina obične (H2O) i teške vode (HDO), koja sadrži deuterijum (D) – vodonik duplo teži od običnog vodonika. Okeanske vode nisu mirne, već se kreću morskim strujama, plimama i osekama. Morske struje kreću se oko Zemljine lopte, a postoje dve vrste struja: površinske, koje pokreće vetar, i dubinske, koje nastaju usled razlika u gustini vode. Plime i oseke svakodnevno pokreću vodu pod uticajem Mesečeve i Sunčeve gravitacije.

Na Zemlji postoji pet imenovanih okeana:

1. Tihi (Pacifik),

2. Atlantski,

3. Indijski,

4. Južni,

5. Severni ledeni.

 

okeani slika1

 

Granice između okeana pojavile su se s vremenom iz geografskih, istorijskih, društvenih i naučnih razloga. Južni okean, koji u potpunosti okružuje Antarktik, „najnoviji” je okean, a njegove granice odredila je Međunarodna hidrografska organizacija (International Hydrographic Organization – IHO) 2000. godine. Tri glavna okeana – Tihi, Atlantski i Indijski – umnogome su određena kopnom i podmorskim topografskim ograničenjima, a povezani su Južnim okeanom. Najvažnija sporedna mora, pre svega na severnoj hemisferi, delimično su prekrivena zemljanom masom ili nizom ostrva.

 

Okeani po površini i najvećoj dubini

1. Tihi – 166 241 000 km2 (~ 46,1% Svetskog mora); dubina 10994 m;

2. Atlantski – 86 557 000 km2 (~ 24% Svetskog mora); dubina 8605 m;

3. Indijski – 73 427 000 km2 (~ 20,3% Svetskog mora); dubina 7725 m;

4. Južni – 20 327 000 km2 (~ 5,6% Svetskog mora); dubina 7235 m;

5. Severni ledeni – 14 440 000 km2 (~ 4% Svetskog mora); dubina 5449 m.

 

Tihi okean

Ovaj okean, poznat i kao Pacifik, najveći je svetski okean i pokriva skoro jednu trećinu površine Zemlje. Proteže se od Beringovog mora na Arktiku do Antarktika, i od Severne i Južne Amerike na istoku do Azije na zapadu. Najveća dubina je na 10994 m ispod površine mora, što ujedno predstavlja i najveću dubinu Svetskog mora. U Tihom okeanu nalazi se oko 25000 ostrva, više nego u svim ostalim okeanima zajedno, od kojih se većina nalazi južno od ekvatora.

 

Atlantski okean

Na zapadu ga okružuju Severna i Južna Amerika, na istoku Evropa i Afrika, a preko Arktičkog okeana na severu i Drejkovog prolaza na jugu povezan je sa Tihim okeanom. Od 1914. godine Panamskim kanalom povezan je sa Tihim okeanom. Neke od većih reka koje se ulivaju u Atlantski okean su Misisipi, Amazon i Niger.

 

Indijski okean

Na severu se graniči sa jugoistočnom Azijom (Indijski potkoninent), na istoku sa Malajskim arhipelagom i Australijom, na jugu sa Južnim okeanom (Južni pol), a na zapadu sa Arabijskim poluostrvom i Afrikom. Prostire se dužinom od skoro 10000 km od Afrike do Australije, uključujući Crveno more i Persijski zaliv, i predstavlja značajnu pomorsku vezu između Afrike i Azije. Neke od većih reka koje se ulivaju u Indijski okean su Bramaputra, Gang, Ind, Iravadi i Zambezi.

 

Južni okean

Ovaj okean, poznat i kao Južni polarni okean ili Antarktički okean, velika je vodena masa koja u potpunosti okružuje Antarktik. To je Zemljin četvrti okean po veličini, i poslednji koji je definisan kao okean od strane IHO, u proleće 2000. godine. Od 68 država koje su članice IHO, njih 28 se odazvalo glasanju o novom okeanu. Od toga, njih 27 se izjasnilo za novi okean, dok je jedino Argentina bila protiv. Naziv je izabran od strane 18 država, uz alternativno ime Antarktički okean. Iako je službeno priznat tek nedavno, među mornarima se smatrao okeanom već decenijama.

 

Severni ledeni okean

Zauzima prostor oko Severnog pola, a najmanji je i najplići od svih okeana. Skoro potpuno je okružen Evroazijom i Severnom Amerikom, i pokriven je ledom većim delom godine – smatra se da je smanjenje zaleđene površine u toku leta i do 50%. Temperatura vode i salinitet se periodično menjaju, sa topljenjem leda i smrzavanjem vode. Salinitet mu je najniži od svih okeana zbog malog isparavanja, velikog pritoka sveže vode i slabe povezanosti sa drugim okeanima.



More

 

Deo okeana koji je delimično okružen kopnom naziva se more, koje posmatrano sa obale deluje kao jednolična vodena površina. Međutim, ispod površine se nalaze različite zone – ona bliže obali, nazvana litoralna ili obalska zona, i zona otvorenog mora ili okeanska zona (slika 1). Takođe, važna je i podela koja označava dubinu do koje dopire svetlost, a postoje dve zone (slika 1):

1) fotička zona – oblast u koju dopiru Sunčevi zraci; prostire se najviše do 200 m dubine, a prozirnost zavisi od ukupne dubine vode;

2) afotička zona – oblast u koju ne dopiru Sunčevi zraci; na nekim mestima dostiže dubinu i do 11000 m (abisalna zona).

 

more  slika

 

Organizmi koji naseljavaju more mogu slobodno da žive na dnu, poput rakova i jastoga, ili biti stalno pričvršćeni za stene, kao dagnje i mrke alge. Ostali organizmi žive daleko od dna, neki su veoma mali i plutaju, kao planktoni, dok su drugi dovoljno veliki i aktivno plivaju, kao ribe, ajkule i kitovi. Morske biljke mogu živeti do neke granice, ali od nje počinje svet tame, u kojem nema Sunčeve svetlosti i koji se pruža do velikih dubina u abisalnoj ili najdubljoj zoni mora, odnosno okeana.

 

Salinitet

Salinitet je količina rastvorenih soli u morskoj vodi. Izražava se u promilima (‰) i pokazuje koliko grama rastvorenih soli sadrži jedan kilogram morske vode. Zavisi na prvom mestu od isparavanja (ako je veće isparavanje veći je i salinitet) i priticanja slatke vode, bilo u vidu padavina, pritoka ili od otapanja leda. Prosečni salinitet svih mora i okeana na Zemlji iznosi 35‰ (35 g soli u 1 kg vode). Najveći je u suptropskom pojasu, u kojem je isparavanje veliko a količina padavina mala. U predelima oko ekvatora zbog obilnih padavina salinitet nije najveći i pored najvećeg isparavanja. Najslanije more je Crveno more. U njemu salintet dostiže vrednost do 42‰.

Horizontalni raspored saliniteta u morima i okeanima prikazuje se na geografskim kartama izohalinama, tj. linijama koje na karti spajaju tačke sa jednakim stepenom slanoće.

 

Pet najvećih mora

Nazivi pet najvećih mora, kao i njihove površine i najveće dubine, dati su u sledećoj tabeli.

more tabela


Moreuz

 

Moreuz (prolaz, tesnac ili kanal) jeste uzan deo mora između dve velike kopnene mase. Mnogi moreuzi predstavljaju značajne pomorske puteve, zbog čega imaju prvenstveno veliki ekonomski značaj. U prošlosti su zbog toga često vođeni ratovi za kontrolu pojedinih moreuza. Da bi se povezale dve vodene mase i skratili pomorski putevi, iskopani su i brojni veštački moreuzi (kanali).

 

moreuz slika

 

Neki od najpoznatijih svetskih moreuza su:

• Beringov moreuz – nalazi se između Rusije i Aljaske; povezuje Beringovo more i Severni ledeni okean;

• Bosfor – nalazi se između evropskog i azijskog dela Turske; povezuje Mramorno i Crno more;

• Dardaneli – nalazi se između evropskog i azijskog dela Turske; povezuje Egejsko i Mramorno more;

• Doverski moreuz – nalazi se između Engleske i Francuske; povezuje Severno more i Atlantski okean;

• Gibraltarski moreuz – nalazi se između Španije i Maroka; povezuje Sredozemno more i Atlantski okean;

• Hadsonov prolaz – nalazi se između kanadskih teritorija Bafinove zemlje i Kvebeka; povezuje Atlantski okean i Hadsonov zaliv;

• Magelanov prolaz – nalazi se između Čilea i Ognjene zemlje; povezuje Atlantski i Tihi okean;

• Mesinski prolaz – nalazi se između Sicilije i Italije; povezuje Jonsko i Tirensko more;

• Otrantska vrata – nalazi se između Italije i Albanije; povezuje Jadransko i Jonsko more.

 

Najpoznatiji veštački kanali su:

• Kilski – nalazi se u Nemačkoj; povezuje Baltičko i Severno more;

• Korintski – nalazi se u Grčkoj; povezuje Jonsko i Egejsko more;

• Panamski – nalazi se u Panami; povezuje Karipsko more i Tihi okean;

• Suecki – nalazi se u Egiptu; povezuje Sredozemno i Crveno more.


Močvara

 

Močvare su plitka udubljenja u kojima se voda zadržava kraći ili duži period u toku godine, često sa slojem treseta na dnu i biljem koje zahteva veliku vlažnost. Zemljište je veoma zasićeno vodom, koja je tamnomrke boje i gotovo se uopšte ne kreće. Močvare nastaju na mestima gde su ranije bila jezera i bare, kao i na meandrima reka koje su promenile tok. Najčešće se obrazuju zarastanjem plitkih jezera barskim biljem od obala prema sredini, odnosno one predstavljaju poslednji stadijum u evoluciji jezera.

Močvare su veoma česte u oblastima sa vlažnom klimom gde se blizu površine nalazi nepropustljivi glinoviti sloj ili sloj stalno smrznutog zemljišta, koji sprečava poniranje atmosferske vode u veće dubine. Povoljni uslovi za obrazovanje močvara su i u širokim rečnim dolinama po kojima se reke izlivaju za vreme poplava. Močvare obrastaju bujnom barskom vegetacijom (ševarom, trskom, rogozom), zatim vrbama, topolama itd. Ostaci navedenih biljaka, koji se ne mogu u potpunosti razgraditi zbog smanjene koncentracije kiseonika u podlozi, služe kao materijal za formiranje barskog uglja – treseta.

S obzirom na to što su močvare staništa koja su u jednom periodu godine prekrivena vodom, a u drugom periodu potpuno suva, one predstavljaju prelaz između vodenih i kopnenih ekosistema. Najveće površine pod močvarama nalaze se na severu Evroazije i Severne Amerike.

 

mocvara slika1

 

Prema izgledu i osobinama treseta, razlikuju se niske i visoke močvare. Niske močvare su udubljene pa je tresetna podloga duže ili kraće vreme prekrivena vodom. Životna zajednica niskih močvara slična je životnoj zajednici bara. U njima su najzastupljenije visoke amfibijske biljke, sa veoma bogatim naseljem najrazličitijih ptica močvarica. Visoke močvare imaju ispupčen oblik, koji nastaje stalnim rastom tresetnih mahovina. Po pravilu, nastaju u planinskim krajevima i imaju specifične životne zajednice. Voda se na površini visokih močvara pojavljuje i zadržava samo po obodu, dok je centralni ispupčeni deo gotovo uvek izvan vode. U njima dominira bela tresetna mahovina, a čest je i beli bor, što ukazuje na prelazni karakter tih staništa.



Kontinenti

 

Kontinenti predstavljaju velika kopnena područja na Zemlji. Oni su delovi kopnenih ploča koje se pomeraju po površini Zemlje veoma malim brzinama. Pre 290 miliona godina nastao je prakontinent Pangea (u prevodu sa grčkog „sva zemlja”) okružen ogromnim okeanom nazvanim Pantalasa (u prevodu sa grčkog „sva voda”). Pre otprilike 250 miliona godina došlo je do sudara tektonskih ploča, što je izazvalo zemljotrese na kopnu i na okeanskom dnu. Prakontinent je napukao, a zatim je more Tetis polako razdvojilo Pangeu na dva kontinenta – Lauraziju (današnja Azija) i Gondvanu. Zatim se, pre 163 miliona godina, Gondvana podelila na Afriku, Antarktidu, Australiju i Južnu Ameriku. Ti kontinenti su se s vremenom međusobno udaljili, čime su stvoreni južni deo Atlantskog okeana i Indijski okean. Na kraju, pre 60 miliona godina severni deo Atlantskog okeana polako se odvojio, čime su konačno stvorene Evropa i Severna Amerika.

Tako je nastalo sedam kontinenata koje danas poznajemo:

kontinenti tabela

 

Napomena:

  1. Važna razlika među Zemljinim polovima je u tome što je Antarktik (Južni pol) kontinent Antarktida, prekriven debelim ledenim omotačem, dok je Arktik (Severni pol) ledena kalota koja pluta po moru.
  2. Evropa je, zapravo, veliko poluostrvo koje se pruža zapadno od Azije, od koje je deli planina Ural i zapadna obala Kaspijskog jezera.

 

kontinenti slika1

 

Poreklo naziva kontinenata

08.12.2019.

GEOGRAFIJA

Zemljotres

 

Zemljotres je iznenadno i snažno kratkotrajno podrhtavanja pojedinih delova Zemljine kore koje nastaje usled pomeranja litosfernih ploča duž rasednih linija. To je vrlo česta pojava, ali je najveći broj zemljotresa slabog intenziteta i javlja se na relativno malim površinama kopnenih prostora ili okeanskog dna. Manji potresi nastaju i kao posledica vulkanskih erupcija, obrušavanja pećina ili jakih eksplozija. Ukoliko se zemljotres dogodi na dnu mora, formiraju se ogromni razorni morski talasi koji se velikom silinom obrušavaju na obale uništavajući sve pred sobom – ovi talasi se nazivaju cunami.

Tačka u Zemljinoj unutrašnjosti koja predstavlja žarište zemljotresa i u kojoj se oslobađa najviše energije naziva se hipocentar (najčešće se nalazi na dubini oko 70 km). Tačka direktno iznad hipocentra na površini Zemlje gde se zemljotres najjače oseća naziva se epicentar. Potres se u talasima širi na sve strane, a zatvorene krive linije kojima se na geološkim kartama spajaju mesta na kojima se potres podjednako osetio nazivaju se izoseiste.

Zemljotresi prema načinu nastanka mogu biti:

1) prirodni – mogu biti spontani (nastaju usled kretanja litosfernih ploča, pa se nazivaju i tektonski) i izazvani (vulkanski, koji nastaju usled snažnih erupcija, i urvinski, koji nastaju usled obrušavanja svodova i zidova velikih pećina i podzemnih prostorija),

2) veštački (antropogeni) – nastaju usled dejstva čoveka na prirodnu sredinu (formiranje velikih veštačkih akumulacionih jezera, upumpavanje vode u duboke bušotine za potrebe eksploatacije geotermalne energije i sl.).

Najveći broj zemljotresa vezan je za granice litosfernih ploča, a najjači zemljotresi javljaju se u oblastima sučeljavanja ploča, u prostoru gde se jedna ploča podvlači pod drugu. Te oblasti još se nazivaju trusne oblasti. Područja u kojima se događa najviše zemljotresa su Vatreni pojas Pacifika (53% od ukupnog broja) i mediteransko-alpsko-himalajsko (41% od ukupnog broja). Države u kojima se događa najviše zemljotresa su Čile, Japan i Indonezija.

 

Merenje jačine zemljotresa

Jačina zemljotresa zavisi od više činilaca, kao što su količina oslobođene energije, dubina hipocentra, građa Zemljine kore. Instrument kojim se meri njegova jačina naziva se seizmograf. Meri se dvema skalama – Merkalijevom i Rihterovom.

Merkalijeva skala nosi ime po italijanskom naučniku i svešteniku Đuzepeu Merkaliju (1850–1914), a zasnovana je na razarajućim efektima zemljotresa na površini Zemlje. To je opisna skala koja ima klasifikaciju snage od 1 do 12 stepeni, kojima se opisuje stepen površinskih oštećenja. Intenzitet potresa beleži se na skali zasnovanoj na kvalitativnom merenju (npr. „jedva osetljiv” ili „katastrofalno razoran”) oštećenja na terenu i građevina na svakoj zadatoj lokaciji. Opšte uzevši, intenzitet zemljotresa slabi srazmerno njegovoj udaljenosti od epicentra, ali drugi faktori, uključujući površinsku geologiju, mogu značajno uticati na njegove posledice.

Rihterova skala, široko upotrebljavana mera za jačinu zemljotresa, koju su 1935. godine uveli seizmolozi Beno Gutenberg (1889–1960) i Čarls F. Rihter (1900–1985), kategoriše zemljotrese na osnovu njihove jačine – magnitude. Magnituda predstavlja jedinicu mere amplitude i količine oslobođene energije u hipocentru. To je, u suštini, logaritamska skala sa osnovom 10, tako da svaki porast jedne jedinice predstavlja desetostruki porast jačine (amplitude seizmičkih talasa). Jačina se onda prevodi u oslobođenu energiju. Zemljotresi slabiji od onih koji su prvobitno odabrani za određivanje nulte vrednosti jačine predstavljaju se negativnim vrednostima. Ova skala teoretski nema gornju granicu, ali pošto najsnažniji zabeleženi zemljotresi nisu prešli vrednost od 9 stepeni, obično se izražava u rasponu od 1 do 9 stepeni. Skala trenutne jačine, u upotrebi od 1993. godine, preciznija je za snažnije zemljotrese; ona uzima u obzir klizanje raseda, veličinu raspuknute površine i prirodu materijala koji su se raspukli.

Nauka koja se bavi zemljotresima naziva se seizmologija, ali uprkos stalnom napretku i novim saznanjima ona ne može da predvidi njihovu pojavu.



Vulkan

 

Osnovni elementi vulkana su:

1) vulkanska kupa,

2) krater,

3) kanali,

4) ognjište,

5) magma/lava.

 

vulkan slika1

 

Vulkan je mesto na kojem magma (usijana testasta masa rastopljenih stena) izbija na površinu Zemlje. Obično ima oblik kupastog uzvišenja, na čijem vrhu se nalazi levkasto udubljenje (krater), koje je sa većim dubinama (ognjištem) povezano uskim kanalima. Iz vulkana povremeno ili stalno izbijaju vreli gasovi i vodena para, a povremeno i magma, pepeo i komadi čvrstih stena (vulkanske bombe). Iznenadno i burno izbacivanje magme, pepela i gasova naziva se erupcija. Kad magma izbije na površinu, naziva se lava, a brzina njenog kretanja zavisi od njene gustine i nagiba vulkanske kupe. Gusta lava se nagomilava oko kratera, dok se tečna lava razliva preko kupe i obrazuje potoke lave i vulkanske platoe. Temperatura magme kreće se od 700 °C do 1300 °C, a može dostići i 1500 °C, dok se temperatura lave kreće od 704 °C do 1204 °C. Reč „vulkan” potiče od imena italijanskog ostrva Vulcano, koje se nalazi u Tirenskom moru.

 

vulkan slika2

 

Vulkani najčešće nastaju na obodima litosfernih ploča, koje sačinjavaju površinu Zemlje i u kojima usijani gasovi i magma stvaraju šupljine kroz koje izbijaju na Zemljinu površinu. Vulkani, pre svega, nastaju u oblasti podvlačenja, kad jedna ploča sklizne ispod druge. Tada se donja ploča usled spuštanja u omotač topi, a njeni gasovi i istopljene stene ključaju i probijaju se kroz naprsline dovodeći do erupcije. S vremenom se izbačeni materijal taloži na površini i tako nastaju vulkanska kupasta uzvišenja visoka i do nekoliko hiljada metara. Tipični vulkani na kopnu su u obliku konusa, ali oni predstavljaju tek mali deo ukupne vulkanske aktivnosti na Zemlji. Naime, najveći deo magme izbija iz zemlje duboko ispod vode, duž naprslina u srednjookeanskim grebenima ili kroz manje rupe poznate kao vruće tačke. Ako podvodni vulkani stvore dovoljno visoke konuse, oni se izdižu iznad površine mora i tada se nazivaju vulkanska ostrva. Najpoznatija vulkanska ostrva su Havajska ostrva, koja se nalaze u Tihom okeanu, i Kanarska ostrva, koja se nalaze u Atlantskom okeanu.

Vulkani mogu biti:

1) aktivni,

2) ugašeni,

3) uspavani (ponekad ispuste malo dima, pa postoji mogućnost da postanu aktivni).

Na Zemlji ima više od 600 aktivnih i bezbroj ugašenih vulkana. Najveći broj aktivnih vulkana nalazi se u oblasti poznatoj kao Vatreni pojas Pacifika (preko 400 vulkana). Osim te, najpoznatije vulkanske oblasti su Sredozemna, Atlantska i Istočnoafrička. Australija je jedini kontinent na kojem nema nijedan aktivni vulkan.

Najpoznatiji vulkani su Vezuv i Etna (Italija), Popokatepetl (Meksiko), Kilimandžaro (Tanzanija), Krakatau (Indonezija), Fudžijama (Japan), Mauna Kea (Havaji). Mauna Kea je najviši vulkan na svetu – ukupno je visok 10204 m (izdiže se 4205 m iznad nivoa mora, dok je njegova visina ispod vode 5999 m).

Geografija se bavi vulkanima sa stanovišta određivanja njihovog geografskog položaja i njihovog opisa kao morfoloških oblika reljefa, bez ulaženja u sam proces njihovog nastanka. Nauka koja se bavi izučavanjem vulkana grana je geologije koja se naziva vulkanologija.




Vreme i elementi vremena

 

Vremenske prilike zavise od prilika u atmosferi pa se zato kaže da je vreme trenutno stanje atmosfere iznad nekog mesta. Atmosfera je dinamična i njene karakteristike neprestano se menjaju, zbog čega je i vreme promenljivo. Stručno predviđanje vremenskih prilika naziva se vremenska prognoza, koju na osnovu brojnih proračuna i osmatranja sastavljaju stručnjaci koji se zovu meteorolozi.

Stanje atmosfere može se opisati i brojčano izraziti pomoću različitih karakteristika, tj. elemenata vremena. Najznačajniji elementi vremena su:

1) temperatura vazduha,

2) vazdušni pritisak,

3) vetar,

4) vlažnost vazduha,

5) oblačnost,

6) padavine.

Ti elementi su međusobno povezani i promena jednog obično izaziva promene drugih elemenata.

 

viev slika1

 

Temperatura vazduha

Ona govori koliko je vazduh zagrejan. Slojevi vazduha uz Zemljinu površinu najtopliji su, a kako se povećava nadmorska visina tako je vazduh sve hladniji. Zahvaljujući zračenju Sunca, zagreva se Zemljina površina, a zatim se od nje zagreva i vazduh. Zato je vazduh koji je bliži površini topliji od onog na većim visinama, koji je hladniji iako je zapravo bliži Suncu. Na svakih 100 m visine temperatura vazduha opada u proseku za 0,6 °C.

Za vremenske prilike i pojave u atmosferi važna je činjenica da je topao vazduh lakši od hladnog. Zato se taj zagrejani vazduh diže na veće visine, dok hladan vazduh, kao teži, pada bliže površini. Potom se ponovo zagreva u blizini Zemljine površine, i opet diže. To je proces koji se neprekidno odvija.

Temperatura vazduha se meri instrumentom koji se naziva termometar, a izražava se u stepenima Celzijusa (°C).

 

Vazdušni pritisak

Pošto vazduh ima određenu težinu, on Zemljinu površinu u svakom trenutku „pritiska” svojom težinom. Na većim nadmorskim visinama količina vazduha koji vrši taj pritisak je manja, pa je zato na planinama vazdušni pritisak niži.

Vazdušni pritisak se meri instrumentom koji se naziva barometar, a izražava se u milibarima (mb). Normalan vazdušni pritisak na nivou mora (na 0 m nadmorske visine) iznosi 1013,25 mb.

 

Vetar

To je horizontalno pomeranje velikih vazdušnih masa. Ta pojava nastaje zbog različitog zagrevanja vazduha i različitih vazdušnih pritisaka na različitim mestima na Zemlji. Vetrovi duvaju iz oblasti gde je vazdušni pritisak viši prema oblastima gde je pritisak niži. Smer vetra određuje se prema strani sveta sa koje vetar duva (npr. severni vetar duva od severa ka jugu).

Brzina vetra se meri instrumentom koji se naziva anemometar, a izražava se u metrima koje vetar pređe u jednoj sekundi (m/s).

 

Vlažnost vazduha

Ona govori koliko se vodene pare nalazi u vazduhu. Količina vodene pare koju vazduh može da sadrži ograničena je. Kad je vlažnost vazduha manja od 100%, vreme je suvo. Kad je vazduh prezasićen vodenom parom, vlažnost vazduha prelazi 100% i vodena para se kondenzuje, te najčeše pada kiša ili se može pojaviti magla. Vlažnost vazduha je povezana sa temperaturom – što je temperatura vazduha viša, to on može da primi više vlage (vodene pare).

Relativna vlažnost vazduha meri se instrumentom koji se naziva higrometar, a izražava se u procentima (%).

 

Oblačnost

Na velikim visinama u atmosferi vazduh je hladniji i brže postaje zasićen vodenom parom. Tada se para pretvara u sitne kapljice vode koje se vide kao oblaci. Postoji mnogo vrsta oblaka, zavisno od njihovog oblika i visine na kojoj se javljaju.

Za merenje oblačnosti ne postoji nikakav instrument, već se oblačnost izražava delom vidljivog neba koje pokrivaju oblaci. U svakodnevnom životu, oblačnost se izražava opisno – kaže se „umereno oblačno” ili „potpuno oblačno”. Ako oblaka nema, kaže se da je vedro.

Magla je pojava koja nastaje na gotovo isti način kao i oblaci, ali u najnižem sloju atmosfere, uz samu Zemljinu površinu.

 

viev slika2

 

Padavine

Kad vazduh postane prezasićen vodenom parom, voda menja agregatno stanje iz gasovitog u tečno. Ako su kapljice veoma sitne, one će lebdeti u atmosferi i videće se samo u vidu oblaka. Međutim, ako su veće, onda će iz oblaka padati ka Zemljinoj površini – najčešće u vidu kiše, a ponekad i kao sneg ili grad. Da li će padati kiša ili sneg, zavisi od temperature vazduha – pri višim temperaturama pada kiša, a ako je temperatura niža od 0 °C, voda je u čvrstom agregatnom stanju i pada sneg. Način nastanka grada je složeniji – kapi vode se na velikim visinama smrzavaju, sudaraju i spajaju u veća ledena zrna, koja ne stignu da se otope pre nego što padnu na tlo, iako je temperatura vazduha viša od nule.

Količina padavina se meri instrumentom koji se naziva kišomer, a izražava se u milimetrima (mm), pri čemu jedan milimetar padavina predstavlja jedan litar vode po kvadratnom metru Zemljine površine.

Sve nabrojane padavine jednim imenom nazivaju se visoke padavine, zato što se stvaraju visoko u atmosferi, i onda padaju na površinu Zemlje. Ukoliko se vodena para kondenzuje (pređe u tečno agregatno stanje) na samoj površini Zemlje, nastaju niske padavine. Najpoznatiji oblik tih padavina je rosa, a tu su i inje, slana i poledica.

 

viev slika3


Tundra

 

Suvim staništima se nazivaju svi oni ekosistemi kojima je oskudica u vodi jedna od osnovnih karakteristika. Najočigledniji primer te vrste staništa jesu pustinje, kako hladne tako i tople. Međutim, u njih se ubrajaju i neka staništa u kojima vode može biti čak u izobilju, ali u obliku koji biljke ne mogu da iskoriste, zbog čega je krajnji rezultat isti. Tako se u suva staništa ubrajaju i tundre i polarne oblasti.

Tundru čine velike površine ravnog ili valovitog terena bez drveća, iznad tajge u polarnim zonama (arktička tundra; prekriva oko 10% Zemljine površine) ili na visokim planinama (alpska tundra). Karakterišu je ogoljena zemlja ili stenje, i vegetacija poput mahovine, lišajeva, malih biljaka i niskog grmlja. Vegetacija tundre je siromašna, ali vrlo otporna na surovu klimu. Vodene biljke klijaju i donose plod u veoma kratkom periodu, a insekti takođe vrlo brzo završavaju svoj životni ciklus, pa tako u tundri postoji obilje hrane.

Životinjske vrste ograničene su oštrim uslovima okruženja. U arktičkoj tundri živi leming, arktička lisica, arktički vuk, irvas i mošusno goveče. U alpskoj tundri mnoge životinje, uključujući i planinske ovce i divlje mačke, silaze u toplije zone preko zime.

 

tundra slika1

 

Klima alpske tundre umerenija je i ima veću količinu padavina nego arktička. Zemljište u tundri je, do određene dubine, uvek zaleđeno. Gornji sloj tla menja se između mržnjenja i topljenja kako se menjaju temperature godišnjih doba. Ledena klima Arktika stvara sloj stalno zaleđenog zemljišta – permafrost. Alpske tundre imaju sloj koji se otapa i ledi, ali nemaju permafrost. Leti, kad se odledi površinski sloj, obrazuju se prostrane močvare i tresetišta. Sloj zemljišta je vrlo tanak i zbog toga u tundri mogu da rastu samo mahovine, lišajevi i poneka zeljasta biljka. Takvi uslovi su idealni za ptice vlažnih staništa koje se skupljaju u stotinama hiljada da bi se gnezdile u tom području.


Toplotni pojasevi

 

Sunčevi zraci ne padaju na celu Zemljinu površinu pod istim uglom. To ima za posledicu različito zagrevanje Zemljine površine. Sunce je zimi bliže horizontu nego centralnom delu neba, dok je leti obrnuto – Sunce se prividno izdiže visoko nad horizontom, ka središnjem delu neba. To znači da je toplije na onim delovima Zemlje koje Sunce obasjava pod većim uglom.

Tokom godine, Sunčevi zraci pod najvećim uglom padaju oko ekvatora, a idući ka polovima njihov ugao postepeno se smanjuje. Zbog toga količina toplote koju Zemlja dobija od Sunca opada sa geografskom širinom, tj. smanjuje se od ekvatora ka polovima. Neravnomerno zagrevanje delova Zemljine površine uslovilo je izdvajanje toplotnih pojaseva, kojih ima pet:

1) žarki (tropski),

2) severni umereni,

3) južni umereni,

4) severni hladni,

5) južni hladni.

 

toplotni pojasevi slika1

 

Žarki (tropski) toplotni pojas

Prostire se sa obe strane ekvatora do severnog, odnosno južnog povratnika. To je pojas visokih temperatura, jer Sunčevi zraci tokom cele godine padaju pod skoro pravim uglom. U njemu nema pravilne smene godišnjih doba – leto gotovo nikad ne prolazi. Na slici ispod prikazan je predeo u žarkom toplotnom pojasu.

 

toplotni pojasevi slika2

 

Umereni toplotni pojasevi

Umereni pojasevi, severni i južni, prostiru se između povratnika i polarnika. Tu je zagrevanje različito u toku godine i zavisi od godišnjih doba. Najviše se zagrevaju delovi u blizini povratnika zbog većeg upadnog ugla Sunčevih zraka. U blizini polarnika, naročito u zimskom delu godine, Sunčevi zraci padaju pod malim uglom, te je zagrevanje veoma slabo. Idući prema povratniku, leta su sve toplija i duža, a zime kraće i blaže. Prema polarniku zime su oštrije i duže, dok su leta manje topla. U oba slučaja, prelazna godišnja doba (proleće i jesen) slabo su izražena. Međutim, u središnjem delu umerenog pojasa, u kojem se nalazi i Srbija, jasno su izražena sva četiri godišnja doba, dok su prelazi iz jednog doba u drugo postepeni. Na slici ispod prikazan je predeo u umerenom toplotnom pojasu.

 

toplotni pojasevi slika3

 

Hladni toplotni pojasevi

Hladni pojasevi, severni i južni, prostiru se od polarnika prema polovima. Na taj prostor Sunčevi zraci padaju pod malim uglom, pa je zagrevanje veoma malo tokom cele godine. Samo delovi uz polarnike imaju kratka i sveža leta, kad se sneg i led otope. Idući ka polovima, hladnoće su sve jače, a snežni i ledeni pokrivač je stalan. Sunce na polarnim tačkama izlazi i zalazi jednom godišnje. To znači da obdanica traje pola godine, a ta pojava se naziva polarni dan. Na suprotnom polu tada je polarna noć, koja takođe traje pola godine. Na slici ispod prikazan je predeo u hladnom toplotnom pojasu.

 

toplotni pojasevi slika4


08.12.2019.

Jos georgafije

Nadmorska visina

 

Nadmorska visina (apsolutna visina ili altituda) jeste visina neke tačke na Zemlji u odnosu na referentnu površ (granica vazduh–okean), prema kojoj se određuju sva uzvišenja na kopnu i podmorske dubine. Definiše se kao rastojanje u metrima po vertikali, od srednjeg nivoa površine okeana do neke tačke na Zemljinoj površini. Nadmorska visina na bilo kojem mestu neprekidno se menja zbog plime, atmosferskog pritiska i vetrova, dok na dugoročne promene utiču klimatske promene na Zemlji. Stoga se nadmorska visina bolje određuje kao srednja nadmorska visina, visina od površine okeana prosečne plime u svim stadijumima tokom dužeg perioda. Sa porastom apsolutne visine opada temperatura (oko 0,65 °C na svakih 100 metara), snižava se pritisak, a vazduh je ređi. Pored apsolutne visine, postoji i relativna visina.

Relativna visina je razlika između apsolutnih visina dveju tačaka na Zemljinoj površini. Izračunava se prostim upoređivanjem dobijenih podataka za posmatrane jedinice. Relativna visina se najčešće izražava za vulkane koji se nalaze na nevulkanskim osnovama, što je čest slučaj. Vulkan Čimborazo u Ekvadoru, na primer, ima apsolutnu visinu od 6268 m, dok je njegova stvarna (relativna) visina samo 4122 m. To je zbog toga što se nalazi na planinskom vencu Anda i izdiže se sa nevulkanske podloge. Isto tako, vulkan Popokatepetl, koji se nalazi u centralnom Meksiku, visok je 5426 m, odnosno 3020 m. S druge strane, italijanski vulkan Vezuv nalazi se na vulkanskoj osnovi, pa je njegova apsolutna visina jednaka relativnoj i iznosi 1281 m.

 

Izohipse

Kod opisivanja geografskih objekata (planina, jezera i dr.) na topografskoj karti, varijacije u visini označene su izohipsama, a karakteristične kote tačkom uz koju je visina u metrima. Nadmorska visina se meri instrumentom koji se naziva altimetar (visinomer). On se upotrebljava za merenje nadmorske visine objekta u odnosu na određeni fiksirani nivo, a radi po principu promene pritiska sa porastom visine. Na opštim geografskim kartama, visina je prikazana hipsometrijskom skalom (niz tonova iste boje koji na geografskim kartama predstavljaju sve veću nadmorsku visinu ili morsku dubinu), koja u različitim bojama prikazuje različite visine (od zelene za nizije, preko žute za pobrđa, do braon za planine i bele za visoke planinske vrhove; vodene površine (jezera, mora, okeani) predstavljaju se plavom bojom).

 

nadmorska visina slika

 

Izohipse (od grčkih reči ísos – jednak i hýpsos – visina) takve su zamišljene, najčešće krivudave linije koje na geografskim i drugim kartama, koje kao osnovu koriste geografsku kartu, povezuju mesta iste nadmorske visine. Što je mreža izohipsa gušća, to znači da se u prirodi radi o strmijem području (planine na kopnu). Kopnene izohipse se označavaju svetlosmeđom bojom. Zavisno od razmere karte, izohipse su nacrtane sa ekvidistancom (vertikalnim odstojanjem dveju izohipsa) od 5, 10, 20, 50, 100 ili više metara nadmorske visine. Tako je na preciznijim kartama terena razmere R = 1:25000 ili R = 1:50000 (tzv. specijalnim kartama) najčešći razmak izohipsa 20 metara, s tim što su izohipse razmaka od 100 metara deblje nacrtane. Izohipse mogu biti:

1) osnovne – odgovaraju celoj vrednosti ekvidistance; na karti su označene neprekidnim tankim linijama;

2) glavne – odgovaraju petostrukoj vrednosti ekvidistance, tj. glavna izohipsa je svaka peta osnovna izohipsa; na karti su označene neprekidnim zadebljanim linijima;

3) pomoćne – odgovaraju polovini ili četvrtini vrednosti ekvidistance; na karti su označene isprekidanim, tj. tačkastim linijama.

 

*Zanimljivost: najveću nadmorsku visinu ima vrh Mont Everest (Himalaji) – 8850 m.



Severni i južni polarnik

 

Severni polarnik je paralela koja leži na 66° 33′ 39” severne geografske širine.

Južni polarnik je paralela koja leži na 66° 33′ 39” južne geografske širine.

To su krajnje paralele na kojima se obdanica i noć smenjuju u toku 24 časa, ili jednog dana. Najduža obdanica i noć na polarnicima traju po 24 časa. To znači da tokom jednog dana u godini Sunce ne zalazi odnosno ne izlazi. Na severnom polarniku obdanica od 24 časa javlja se 22. juna, a na južnom 22. decembra. Neprekidna noć na severnom polarniku je 22. decembra, a na južnom 22. juna. Od polarnika prema polovima obdanica i noć ne smenjuju se u toku 24 časa već traju po više dana, nedelja ili meseci. To se dešava zbog nagiba Zemljine ose rotacije od 23,4393°.

Prostor severno od severnog polarnika naziva se Arktička zona, a prostor južno od južnog polarnika – Antarktička zona.

Severni i južni polarnik uzimaju se za granicu između hladnih (polarnih) i umerenih toplotnih pojaseva.

 

polarnici


Severni i južni povratnik

 

Severni povratnik (Rakova obratnica)

To je paralela koja leži na 23° 26′ 22” severne geografske širine i predstavlja severnu granicu tropskog pojasa. Severni povratnik je najudaljenija paralela od ekvatora na severnoj hemisferi na kojoj se Sunce u podne pojavljuje u zenitu, tj. na koju Sunčevi zraci jedanput u godini padaju pod pravim uglom. Ta pojava dešava se na dan letnje dugodnevice, 22. juna, kada je severna Zemljina polulopta pod najvećim uglom u odnosu na Sunce.

 

Južni povratnik (Jarčeva obratnica)

To je paralela koja leži na 23° 26′ 22” južne geografske širine i predstavlja južnu granicu tropskog pojasa. Južni povratnik je najudaljenija paralela od ekvatora na južnoj hemisferi na kojoj se Sunce u podne pojavljuje u zenitu, tj. na koju Sunčevi zraci jedanput u godini padaju pod pravim uglom. Ta pojava dešava se na dan zimske kratkodnevice, 22. decembra, kada je južna Zemljina polulopta pod najvećim uglom u odnosu na Sunce.

 

povratnici slika

 

Pojas Zemlje između severnog i južnog povratnika poznat je pod nazivom tropsko područje.

 

*Zanimljivost: kada se govori o putovanju oko Zemlje, dužina puta ne sme biti manja od dužine povratnika, a putanja od starta do cilja mora preseći sve meridijane; minimalna dužina puta iznosi 36787,559 km.
08.12.2019.

Geografija (opste/opce obrazovanje)

Ekvator

 

Ekvator je zamišljena kružna linija oko Zemlje (ili nekog drugog astronomskog objekta) čije su sve tačke podjednako udaljene od Zemljinih geografskih polova i koja deli Zemlju na severnu i južnu poluloptu. Predstavlja zamišljenu liniju na površini Zemlje od koje se računa geografska širina. Naziva se još i „polutar” (zato što deli Zemlju na dve jednake polulopte).

Ekvator je najduža paralela. Njegova dužina je 40 075 km, a leži na geografskoj širini od 0°.

 

ekvator slika1

 

Ekvator prolazi kroz trinaest država: Sao Tome i Prinsipe, Gabon, Republika Kongo, Demokratska Republika Kongo, Uganda, Kenija, Somalija, Maldivi, Indonezija, Kiribati, Ekvador, Kolumbija i Brazil.

 

*Zanimljivost: iako Ekvatorijalna Gvineja u svom nazivu sadrži reč „ekvator”, on ne prolazi kroz teritoriju te države. Kopneni deo Ekvatorijalne Gvineje nalazi se 100 km severno od ekvatora, a ostrvo Anobon (koje pripada toj državi) 155 km južno od ekvatora.



Geografska širina i dužina

 

Meridijani i paralele označavaju se brojevima (stepenima). Broj koji označava paralelu predstavlja geografsku širinu mesta koje se nalazi na toj paraleli. Isto tako, broj koji označava meridijan predstavlja geografsku dužinu mesta koje se nalazi na tom meridijanu. Geografska širina i geografska dužina prikazuju položaje tačaka na Zemlji pomoću uglova. Osnovna merna jedinica za ugao je stepen (°), a manje jedinice su minuta i sekunda.

Geografska širina je ugaona udaljenost određene tačke od ekvatora ka polovima. Izražava se u stepenima, minutama i sekundama, od 0° do 90°. Na ekvatoru iznosi 0°, a na polovima 90°. Geografska širina može biti severna (označava se latiničkim slovom N, od engleske reči north, što znači „sever”) i južna (označava se latiničkim slovom S, od engleske reči south, što znači „jug”). Od ekvatora ka Severnom polu, geografska širina je severna, sa vrednostima od 0° do 90°. Od ekvatora ka Južnom polu, geografska širina je južna, i ima vrednosti takođe od 0° do 90°.

Ugaona udaljenost od ekvatora, tj. geografska širina određuje se na sledeći način: ako kroz bilo koje mesto na Zemljinoj površini povučemo pravu ka Zemljinom središtu, ugao koji zaklapa ta prava sa ravni koja Zemlju preseca po ekvatoru predstavlja geografsku širinu tog mesta (slika 1).

 

gsid slika1

 

Geografska dužina je ugaona udaljenost određene tačke od početnog meridijana prema istoku (označava se latiničkim slovom E, od engleske reči east, što znači „istok”), ili prema zapadu (označava se latiničkim slovom W, od engleske reči west, što znači „zapad”). Izražava se u stepenima, minutama i sekundama, od 0° do 180°. Početni (grinički) meridijan ima vrednost od 0°. Prema istoku geografska dužina dostiže maksimalnu vrednost od 180°. Isto tako i prema zapadu. Kad se sabere 180° prema istoku i 180° prema zapadu, dobija se 360°, a to je pun krug. Suprotno od griničkog, nalazi se 180. meridijan. Oni zajedno dele Zemlju na istočnu i zapadnu poluloptu.

Ugaona udaljenost od početnog meridijana, tj. geografska dužina određuje se na sledeći način: ako jedna ravan preseca Zemlju po griničkom i 180. meridijanu, a druga ravan preseca Zemlju po meridijanu nekog mesta na Zemljinoj površini, onda ugao koji zaklapaju te dve ravni predstavlja geografsku dužinu tog mesta (slika 2).

 

gsid slika2

 

Geografske koordinate

Na geografskim kartama, podaci o geografskoj širini upisani su uz istočni i zapadni deo okvira karte, dok su podaci o geografskoj dužini upisani uz severni i južni deo okvira karte. Kada se kaže da je položaj neke tačke na 50° N i 30° E, to znači da ta tačka ima severnu geografsku širinu od 50 stepeni (nalazi se severno od ekvatora, na severnoj polulopti) i istočnu geografsku dužinu od 30 stepeni (nalazi se istočno od griničkog meridijana, na istočnoj polulopti). Podaci o geografskoj širini i geografskoj dužini jednim imenom nazivaju se geografske koordinate.

Na slici ispod prikazana je tačka A koja ima položaj na 50° N i 30° E.

 

gsid slika3

 

Tačne geografske koordinate neophodne su za pomorski i avionski saobraćaj. Danas se veoma brzo i precizno mogu odrediti geografske koordinate, uz pomoć savremenih uređaja koji dobijaju podatke od satelita.



Meridijani i paralele (geografska mreža)

 

Geografska mreža predstavlja skup zamišljenih linija koje omotavaju Zemljinu loptu. Postoje dve različite grupe linija koje zajedno čine geografsku mrežu, a to su:

1) meridijani,

2) paralele.

Meridijani su zamišljene polukružne linije koje se spajaju u polovima (slika 1). To znači da je jedan meridijan na globusu ucrtan od tačke Severnog pola do tačke Južnog pola, i to najkraćim putem. Svi meridijani su iste dužine (19973 km) i uvek se pružaju pravcem sever–jug. Meridijani se još nazivaju i podnevci zato što na čitavoj dužini jednog meridijana podne stiže u isto vreme. Početni meridijan naziva se „grinički” jer je na njemu mesto Grinič u blizini Londona (13. oktobra 1884. sporazumno je usvojeno da početni meridijan prolazi kroz Kraljevsku opservatoriju u Griniču). Broj ucrtanih meridijana na geografskoj karti zavisi od njene razmere, a njihov značaj ogleda se i u određivanju vremenskih zona.

 

mip slika1

 

Paralele su zamišljene kružne linije koje omotavaju Zemlju od zapada ka istoku (slika 2). One nisu jednakih dužina, kao što su meridijani. Najduža paralela naziva se „ekvator” ili „polutar” zato što ona deli Zemlju na dve jednake polulopte, severnu i južnu. Polovi su najkraće paralele, tj. tačke. Paralele su sve paralelne ili uporedne jedne drugima, pa se još nazivaju i uporednici. Nikad se ne dodiruju, kao što je to slučaj sa meridijanima. Na geografskoj karti se pored ekvatora ucrtava nekoliko osnovnih paralela, a to su severni i južni povratnik i severni i južni polarnik.

 

mip slika2

 

Meridijani i paralele presecaju se međusobno pod pravim uglovima i tako zajednički čine geografsku mrežu (slika 3). Označeni su brojevima (stepenima), i pomoću tih brojeva može se izraziti tačan položaj bilo kojeg mesta na Zemlji. Geografska mreža omogućava lakše snalaženje u prostoru.

 

mip slika3

07.12.2019.

Čuda prirode

Koliko god zapanjujuća bila čuda napravljena ljudskom rukom lako ih nadmašuju neka čuda stvorena snagom prirode. Prirodne pojave koje se dešavaju od nastanka Zemlje često su takvih razmera da ih ne može dostići nijedna ljudska aktivnost. Ogromna snaga tekuće vode napravila je pećinske sisteme, izdubila velike kanjone i oblikovala moćne vodopade. Ploče od kojih se sastoji Zemljina površina sudarale su se i vulkani su eruptirali stvarajući visoke planine. Razni oblici života od koralnih grebena do tropskog drveća prekrivaju ogromna područja planete. Čak je i atmosfera sposobna da proizvede čarobne efekte (polarna svetlost) koji su milenijumima opčinjavali ljude. Ne iznenađuje činjenica što su mnoga čuda prirode među najpopularnijim turističkim odredištima na svetu.

 

Literatura:

• Bernard Dumpleton i dr., Sva čuda sveta, Novi Sad: Mladinska knjiga, 2005

Bora Bora

To idilično tropsko ostrvo, mesto najbliže raju na zemlji, nalazi se u samom središtu Francuske Polinezije, jedne od najlepših celina u ostrvskoj grupi Livard, koja pripada Društvenim ostrvima u Tihom okeanu. Blistave bele plaže oivičene palmama, tirkizna brda i pregršt sjajnih cvetova hibiskusa protežu se uz kristalno bistru plavu lagunu. Tropske temperature između 24 °C i 28 °C umiruju sveži povetarci koji dolaze sa istoka.


Postoji samo jedan plovni prolaz kojim se može proći kroz prsten od koralnih ostrva, zbog čega je laguna prirodna luka. Pored glavnog, središnjeg ostrva, postoje i dva manja, Tupua i Tupuaiti. Sva ta ostrva zajedno su ostaci vulkanskog kratera koji je erodiran. Dva oštra neravna vrha, Pahija (660 m), i nešto viši Otemanu (725 m), dominiraju Bora Borom.

Ostrvo Bora Bora izronilo je iz mora kao veliki vulkan pre tri miliona godina, a oko njega je narastao koralni prsten. Minijaturni koralni polipi žive u kamenim oklopima koje izlučuju koristeći se kalcijumom koji izvlače iz plitkih tropskih mora. Kameni oklopi jedne kolonije polipa polako rastu i tako nastaje greben. Kako se okeanska kora hladila, vulkan je počeo da tone, a koral je i dalje nastavio da raste, tako da su ostrvo i laguna ostali unutar prstena od koralnog grebena. S vremenom će ostrvo nestati i ostaće samo atol, tj. laguna okružena koralnim grebenom.

Čokoladna brda

Na prvi pogled Čokoladna brda, koja se nalaze na filipinskom ostrvu Boholu, deluju kao da su veštački napravljena, kao rezultat nekakvog zapanjujućeg ljudskog poduhvata, a ne kao delo prirode. Stotine kupastih i kupolastih brda stoje jedno pored drugog, kao stogovi sena na poljima. Brda su prekrivena grubom travom, a tokom sušnog razdoblja od februara do maja bivaju toliko spaljena od sunca da poprimaju boju čokolade, po kojoj su i dobila imena. A onda dolaze obilne tropske kiše koje obnavljaju travu i čitavom području daju blistavu zelenu boju.

Bohol je jedno od ostrva iz arhipelaga Visajasa, koji se nalazi u samom središtu Filipina. Iako to ostrvo zauzima posebno mesto u istoriji Filipina (tu je 1565. godine sklopljen prvi službeni sporazum između ostrvljana i kraljevine Španije), ono je za današnje Filipince pre svega područje u kojem se nalaze Čokoladna brda. Čak 1268 brežuljaka pravilnog oblika i relativno strmih stranica stoji zbijeno jedan uz drugi na visoravni u središtu Bohola i uzdiže se do visine od 100 metara. Čokoladna brda su neobična, jer za razliku od drugih krečnjačkih područja tu nema podzemnih vodenih sistema kakvi se obično nalaze u takvim prostorima. Niko ne može sa sigurnošću reći kako su nastala ta krečnjačka brda, ali moguće je da su ona jednostavno posledica delovanja kiša koje su milionima godina padale po njima.

Narodno predanje stanovnika Bohola nudi drugačije objašnjenje nastanka Čokoladnih brda. Prema jednoj legendi, brda su rezultat bitke između dvaju ljutih divova koji su danima jedan na drugog bacali kamenje, ali bez ikakvog rezultata. Umorni od borbe, pomirili su se i otišli sa ostrva kao najbolji prijatelji, ostavivši kamenje tamo gde je i palo. Druga, tragična priča kaže da je div Arogo bio silno zaljubljen u smrtnicu Aloju, pa je odlučio da je otme. Ona ga je odbila, posle čega se razbolela i umrla, a Čokoladna brda predstavljaju suze koje je isplakao div koji je patio zbog neuzvraćene ljubavi.

Jezera Band-e Amir

Prirodne brane od krečnjaka pregrađuju reku Band-e Amir i pretvaraju je u niz sjajnih jezera između golih planina. Među suncem sprženim zapadnim obroncima planine Hindukuša, gde kiša retko pada i vode ima malo, skriva se niz hladnih, sjajnih jezera. Prostiru se duž reke Band-e Amira, na nadmorskoj visini od gotovo 3000 m, a do njih se može doći suvim planinskim putem, dugim 80 km, koji vodi od avganistanskog grada Bamijana. Jezera, oivičena ljubičastim stenama od krečnjaka i gline, nižu se jedno za drugim duž 11 km reke. Iz svakog jezera reka laganim tokom prelazi preko prirodne brane, na kojoj stvara vijugavu mrežu potoka i močvarnih prostora punih vrba, mahovine, trave i vodenih biljaka koje se prostiru sve do obale sledećeg jezera. Jezera se razlikuju po boji, od mlečnobelih do plavozelenih, a boja zavisi od dubine vode, jačine svetlosti i količine i vrsta algi koje žive u vodi. Dugačka su od samo devedeset metara pa do više od četiri kilometra.

Leti se na prirodnim branama koje oivičavaju jezera stvaraju stalaktiti od minerala na okolnim stenama. Ti minerali, a najčešće se radi o kalcijum-karbonatu, zaslužni su za postojanje jezera. Kad se sneg otopi, voda se probija kroz krečnjak i lapor i rastvara njihov mineralni sadržaj, koji zatim odnosi u reku. Kad rastvor kalcijum-karbonata dođe u dodir sa vodenim biljkama, neke od njih se, zahvaljujući hemijskim reakcijama, stapaju sa slojevima postojećeg taloga i talože na koritu i ivicama jezera. Tokom vremena taj talog se kristalizuje i stvrdnjava i tako nastaje porozna stena koja se naziva travertin ili bigar. Baš taj sloj poroznog krečnjaka svetluca pod zracima Sunca, a njegov odraz u jezeru doprinosi različitim nijansama boje vode. Gomilanje bigara tokom vekova stvorilo je brane i pretvorilo reku u niz jezera.

Jezero Hilijer

Posmatrano iz vazduha, svetlucava svetloružičasta površina zabačenog jezera Hilijera izgleda kao glazura na ovalnoj torti. Plitko slano jezero široko oko 600 m deluje kao da pripada svetu bajki, a ne valovitim morima. Oivičeno belom solju i okruženo tamnozelenom šumom eukaliptusa i čaja, jezero je od dubokih plavih voda okeana odeljeno uskim područjem belih dina i peska. Jezero daje neočekivanu boju delu ostrva Midl koje je prekriveno gustom šumom. To je jedno od preko stotinu malih ostrva koji zajednički stvaraju arhipelag Rečerč uz južnu obalu Zapadne Australije.

Jezero Hilijer predstavlja zagonetku među australijskim „ružičastim” jezerima. Naime, nije poznato šta izaziva takvu njegovu boju. Uzrok ružičaste boje jezera istraživala je grupa naučnika 1950. godine. Očekivali su da će u slanoj vodi pronaći neku algu, poput Dunalielle saline, koja u veoma slanoj vodi stvara crveni pigment i tako daje boju drugim „ružičastim” jezerima u Australiji, kao što je jezero u blizini Esperansa. Međutim, uzorci vode iz jezera nisu sadržavali tragove bilo kakvih algi, tako da ni danas nije poznato šta je prouzrokovalo ružičastu boju vode.

Prvi zapis o tom jezeru potiče iz 1802. godine, kada je britanski pomorac i hidrograf Metju Flinders svratio na ostrvo Midl na svom putu za Sidnej.

Jezero Krater

Bistro plavo jezero ispunjava veliku rupu nastalu kad se pre 7700 godina urušio vrh planine. Jezero Krater nalazi se na mestu ugašenog vulkana, visoko u Kaskadnim planinama na 1882 m nadmorske visine, u jugozapadnom Oregonu, SAD. To jezero je, u stvari, široko udubljenje koje je nastalo urušavanjem vrha vulkanske planine Mazame posle snažnih erupcija vulkana. Jezero, čiji je prečnik od 8 do 10 km, okruženo je raznobojnim strmim stenama koje se uzdižu iz vode i prave naboranu ivicu, na nekim mestima visoku i 1220 metara. Površinu jezera ukrašavaju dva mala i međusobno različita ostrva. Čarobnjakovo ostrvo, koje ima skoro savršen oblik vulkanske kupe, uzdiže se sa dna jezera. Čitavo ostrvo, osim samog vrha, zaronjeno je u vodu (slika ispod). Na južnoj strani jezera nalazi se ostrvo Fantomski brod, a na njemu se mogu razaznati jarbol, jedro i oprema oblikovani od oštrih stena i stabala četinara.

Pre snažne erupcije koja se dogodila oko 5700. pre n. e. planina Mazama bila je vulkan sa mnogo kupa, visok oko 3600 metara. Glavni i niz manjih kratera su na početku erupcije izbacivali ogromne količine užarenog pepela koji se obrušavao niz padine vulkana. Erupcija je postajala sve snažnija i na kraju je izbačeno toliko kamenja da se središte vulkana počelo urušavati ostavljajući za sobom veliku duboku kalderu, u kojoj se danas nalazi jezero Krater. Tokom vekova voda se nakupila u krateru i stvorila jezero čija je maksimalna dubina 594 metra (prosečna dubina je oko 350 metara), što ga čini najdubljim jezerom u Sjedinjenim Američkim Državama. U jezero Krater ne uliva se nijedna reka, niti je ono izvor bilo koje reke. Količina vode koja se izgubi poniranjem u tlo i isparavanjem nadoknađuje se padavinama u vidu kiše i snega. Posle glavne erupcije aktivnost vulkana se nastavila, iako smanjenim intenzitetom, tako da su se u koritu jezera formirale vulkanske kupe, kao i Čarobnjakovo ostrvo. Međutim, nazubljeni šiljci ostrva Fantomski brod (slika ispod) daleko su stariji, a nastali su od uspravnih čvrstih stena koje su ispunjavale pukotine formirane prilikom mnogo starijih vulkanskih erupcija. Jezero Krater i njegova okolina postali su nacionalni park 22. maja 1902. godine.

Kamena šuma Junana

Mnogobrojni rododendroni i kamelije divlje rastu u suptropskoj klimi u južnoj kineskoj pokrajini Junanu. Glavni grad pokrajine, Kun Ming, poznat je kao grad večnog proleća, a čitavo područje predstavlja riznicu biljaka i drveća. Međutim, šuma koja se nalazi na visoravni 120 kilometara jugoistočno od Kun Minga nije poznata po drveću već po krečnjačkim stubovima neobičnih oblika koje su stvorili vreme i prirodni uslovi. Junanska kamena šuma prostire se na području od pet kvadratnih kilometara, a u njoj se nalazi bezbroj kamenih stubova, od kojih su neki visoki oko dva metra, a drugi čak 30 metara. Jedni izgledaju kao stabljike bambusa, neki kao veliki mačevi, a drugi liče na životinje, krupne pečurke ili pagode. Lepota i elegancija ižlebljenih stubova u Kamenoj šumi inspirisala je veliki broj kineskih pesnika, a mnoge generacije bile su nadahnute željom da ih opišu, kao što otkrivaju i njihovi nazivi: Feniks koji doteruje svoje perje, Stepenasti vodopad, Lavlje odmorište, Vrh lotosovog cveta. U nekim grupacijama ima na stotine stubova, dok drugi stoje relativno usamljeno. U mračnim prolazima između stubova nalaze se bazeni, pećine i krivudave staze pod vegetacijom. Mnoge stene prekrivene su lišajevima i mahovinom, a uprkos nedostatku zemlje i ograničenoj količini dnevne svetlosti u gušćim delovima šume, neke puzavice tu odlično uspevaju, držeći se za litice, a njihovi crveni i ružičasti cvetovi čine taj neobični prizor još šarolikijim.

Pre više miliona godina ta fantastična šuma izgledala je kao kompaktna krečnjačka masa. Pokreti u Zemljinoj kori izdigli su je i oblikovali blago zatalasanu visoravan, a na krečnjaku su se stvorile mnogobrojne vertikalne pukotine. Kišnica i voda iz tla, zbog bujne vegetacije zasićene ugljen-dioksidom, pretvorile su se u blagu kiselinu koja vrlo delotvorno rastapa krečnjak, tako da su se pukotine vrlo brzo proširile. Prvobitnog sloja krečnjaka danas gotovo da i nema u središtu Kamene šume jer ga je rastopila kiselina, a ono što je ostalo stoji u obliku oštrih ižlebljenih kamenih kula.

Meteorski krater

Pre oko 50 000 godina udar velikog meteoroida napravio je ogromnu rupu na površini Zemlje u divljini Arizone, SAD. Meteorski krater se nalazi oko 70 km istočno od Flagstafa, u severnom pustinjskom delu Arizone. Posmatrana sa obližnje ravnice, ivica kratera izgleda kao niski brežuljak i ne odaje veliku rupu koju uokviruje. Krater ima prečnik 1200 metara, a dubok je 180 metara, sa ivicom koja se izdiže iznad ravnice dodatnih 45 metara. Njegova unutrašnjost je toliko slična površini Meseca da su se astronauti iz programa „Apolo” tu uvežbavali, a tu su testirana i vozila koja su se kasnije kretala po Mesecu.

Naučnici procenjuju da se meteoroid kretao brzinom od 71 000 km∕h i da je pri udaru u tlo eksplodirao snagom hiljadu puta većom od snage atomske bombe bačene na Hirošimu, 1945. godine. Podigao je u vazduh pet do šest miliona tona kamenja i zemlje i zaklonio Sunčevu svetlost. Posle udara, meteoroid, za koji se pretpostavlja da je bio prečnika 40 km i težak više od 300 000 tona, raspršio se i rastopio. Ostaci meteoroida, koji se sastojao od nikla i gvožđa, pronađeni su u krugu od 10 kilometara. Nekad se smatralo da je taj krater vulkanskog porekla, ali je Danijel Berindžer, inženjer rudarstva iz Filadelfije, bio među prvima koji je uočio da se radi o krateru koji je nastao padom meteoroida. Verujući da je krater bogat niklom i gvožđem, Berindžer je 1902. godine kupio to područje i potrošio čitavo bogatstvo dok je pokušavao da pronađe rudu. Danas je taj krater poznat i kao Berindžerov krater, a nalazi se u privatnom vlasništvu Berindžerove porodice.

Naziv „Meteorski krater” ne potiče od reči „meteoroid”, već od obližnjeg mesta Mitior. Naime, pošto američki Odbor za geografska imena uobičajeno izvodi nazive prirodnih pojava iz imena najbližeg mesta sa poštanskim brojem, taj krater je po obližnjem mestu Meteor nazvan Meteor Crater. Pre toga, on je bio poznat kao Krater iz Đavoljeg kanjona.

Veliki meteoroidi padnu na Zemlju u proseku svakih 1300 godina. Najveći sačuvani meteorit, koji je na Zemlju pao još u preistoriji, težak je 60 tona, a nalazi se u blizini grada Grutfontejna u Namibiji. Drugi po veličini, sa svojih 30 tona, pao je na zapadni Grenland. Amerikanac Robert Piri, istraživač Arktika, krajem devedesetih godina XIX veka odneo je sa Grenlanda taj meteorit, koji se danas nalazi u Prirodnjačkom muzeju u Njujorku.

Mrtvo more

Na najnižoj tački na kopnu nalazi se mirna, plava vodena površina iz koje izbijaju stubovi soli. Na nekim mestima grudve soli plutaju po površini kao slomljene sante leda. Taj gotovo beživotni predeo jeste Mrtvo more, najslanije jezero na svetu. Mrtvo more je i najveća depresija (oblast niža od nivoa mora) na svetu – vodena površina je na 430,5 m ispod nivoa mora i u stalnom je opadanju. Nalazi se u jugozapadnoj Aziji, između Jordana i Izraela, na završetku doline reke Jordana, u severnom delu velikog rova koji počinje u gornjem toku reke Jordana i proteže se na jug kroz Mrtvo more, Crveno more i istočnu Afriku. Na nekim mestima jezero je duboko 298m, što znači da se pojedini delovi njegovog dna nalaze na oko 730 m ispod nivoa mora.

U Mrtvom moru živi veoma malo biljaka i životinja. Samo malobrojni jednoćelijski organizmi mogu da prežive u njegovoj vodi jer je ona devet puta zasićenija solju nego voda u okeanu. Stalno isparavanje često uzrokuje zadržavanje guste magle iznad površine. Arapski doseljenici u srednjem veku verovali su da ptice ne lete preko Mrtvog mora zato što su njegova isparenja otrovna. Pa ipak, jata jedne vrste čvoraka donose život u to područje, a hrane se insektima i voćem koje raste na obalama.

Poluostrvo El Lisan (što znači „jezik”) deli jezero na dva dela – severni deo, koji je veći i dublji, i južni deo, koji je dubok u proseku samo šest metara, u kojem se nalaze stubovi soli. Stubovi su zapravo gornji sloj debelih naslaga taloga koji je počeo da se formira pre više od dva miliona godina. Voda iz reke Jordana brzo isparava na temperaturama koje leti iznose preko 50 °C i za sobom ostavlja naslage gline, peska, kamene soli i gipsa. Tokom naročito vlažnih zima u Mrtvo more se svakog dana uliva preko 6,5 miliona tona vode. Kad ne bi bilo isparavanja, nivo jezera bi porastao za tri metra svake godine. Ali, od sredine XX veka nivo jezera je opao za više od 40 m, delimično zbog klimatskih promena, a delimično zbog toga što Jordan i Izrael crpu vodu za navodnjavanje iz reke Jordana.

Pećine Karlsbad

Izuzetne pećine Karlsbad nalaze se u planinama Gvadalupe na jugoistoku američke savezne države Novi Meksiko. Kisela voda izdubila je veliku mrežu prolaza i odaja kroz krečnjačke stene i stvorila mnogo različitih prostorija. Karlsbad je najpoznatiji po svojoj Velikoj dvorani, jednoj od najvećih pećinskih prostorija na svetu, koja je duga 610 metara, a široka 355 metara. Vekovima je voda ispunjena mineralima polako stvarala raznovrsne oblike, kao što su stalaktiti i stalagmiti, koji rastu kako voda kaplje i isparava ostavljajući naslage minerala čudesnih oblika.

Raznovrsnost prirodnih ukrasa stalagmita i stalaktita u sistemu pećina Karlsbad u planinama Gvadalupe godišnje poseti više od 400 hiljada turista.

Tafelberg – planina sto

Ravan vrh planine Tafelberg na samom jugu Afrike jedan je od najupečatljivijih i najpoznatijih prizora na svetu. U jugozapadnom uglu Afrike bedemi od peščara izdižu se iz mora. Pošto su uočljivi sa udaljenosti od 200 kilometara, služili su kao spektakularan i spasonosan svetionik pomorcima još od 1488. godine, kad ih je video prvi Evropljanin, portugalski istraživač Bartolomeo Dijaz. Danas je to jedan od najnezaboravnijih prizora na svetu – južnoafrička planina Tafelberg.

Sasvim ravan vrh monolita, duži od tri kilometra, nadvija se nad Kejptaunom. Sa vrha se može pogledati na zapad u dubinu Atlantskog okeana, na jug do Rta dobre nade, dok se prema severu može posmatrati Afrika, koja se proteže unedogled. U suton se ravan vrh Tafelberga jasno vidi iznad zaliva, a leti se iznad vrha planine može pojaviti ogrtač od belih oblaka, koje hladi jugoistočni vetar. Kad se oni spuste ispod severne strane, stvaraju neverovatan „beli stolnjak” koji prekriva čitavu površinu planine.

Tafelberg je ogromna stena od peščara koja je pre 400–500 miliona godina ležala na plitkom dnu mora. Tektonski pokreti podigli su je tako da se njen vrh danas nalazi na 1086 m nadmorske visine. Sa severne strane izdiže se uspravna litica između dva prepoznatljiva vrha, Đavoljeg vrha (1000 m) na istočnoj strani i Lavlje glave (669 m) na severozapadu. Ispod vrha ukazuje se prekrasna panorama zelenih obronaka Tafelberga, koji su pokriveni divljim cvećem. Na planinu kojom su nekada vladali lavovi i leopardi može se doći nekom od najmanje 400 pešačkih staza ili žičarom. Tu planinu godišnje poseti više od 500 000 turista.

Veliki kanjon

Taj zadivljujući kanjon, koji je izdubila reka Kolorado do vrtoglave dubine od 1,7 km, dugačak je 446 km i prosečno širok 16 km (širina se kreće od 0,2 km do 29 km). Veliki kanjon se nalazi u severozapadnoj Arizoni, SAD, a proteže se od severne Arizone do Velikih klisura blizu granice sa Nevadom. Kanjon, na čijem je dnu rukavac moćne reke Kolorado, koja je probila svoj put kroz taj predeo, osoben je po obliku stena i njihovoj boji. Njegove boje i nijanse menjaju se u zavisnosti od doba dana i perioda u godini. U zoru gole stene na suprotnoj ivici (daleke, a naizgled tako blizu kao da se mogu dotaći rukom) prelivaju se u srbrnozlatnoj boji nad plavetnilom ponora. Prolećna jutra ispunjavaju kanjon izmaglicom koja deluje da je čvrsta i gusta kao sneg po kojem se može hodati. Mesečeva svetlost to bespuće preliva belom i indigo bojom, a zalazak sunca gornje stene tamnoružičastom.

Duboki središnji usek kanjona delo je same reke Kolorado, dok je njegova širina većim delom rezultat pritoka koje nose vodu od otopljenog snega, kao i pet miliona godina erozije prouzrokovane vetrom, mrazom i kišom. Osim uticaja reke i kiše, i potoci su trošili stene u različitoj meri, zavisno od njihove tvrdoće, i tako stvorili raznovrsne oblike i otkrili kamene slojeve začuđujućih boja. To je jedno od najspektakularnijih prirodnih čuda, a njegove stene otkrivaju geološke promene nastale tokom miliona godina. Granitne stene na dnu kanjona stare su dve milijarde godina. Veći deo kišnih padavina ispari pre nego što stigne do dna kanjona, tako da je zemljište uz samu reku suva pustinja. S druge strane, severna ivica, koja je znatno viša od južne, prekrivena je snegom sve do maja.

Veliki kanjon svake godine poseti više od pet miliona ljudi, koji osete veliko strahopoštovanje pred samom njegovom veličinom i lepotom.

Veliki koralni greben

Australijski Veliki koralni greben najveći je koralni greben na svetu i najveća biološka struktura uopšte. Nalazi se u Tihom okeanu i pruža se na preko 2000 kilometara duž australijske obale, paralelno sa severoistočnom obalom Kvinslenda. Zauzima površinu od preko 350 000 kvadratnih kilometara. Greben obuhvata 2900 zasebnih grebena, 300 ostrvaca i 210 ostrva, od kojih se svaki nalazi u različitoj fazi razvoja. Sastoji se od 400 različitih vrsta korala i nastajao je milionima godina od kostura morskih organizama zvanih koralni polipi. Ti korali mogu da rastu samo u plitkoj slanoj vodi temperature iznad 22 °C koja je izložena Sunčevoj svetlosti i bogata kiseonikom, tj. u bistroj vodi do 40 metara dubine. Svaki koralni polip može da usisa kalcijum-karbonat iz mora i da ga pretvori u krečnjačku koru koja, umnožena nekoliko milijardi puta, stvara koralni greben. Koralni greben neprestano raste, a čim novi komadić korala probije morsku površinu na njemu se pojavljuje kapa od belog peska, na kojem počinju da rastu biljke.

 

veliki kg slika

 

Na život među koralima prilagodili su se sunđeri, morski puževi, rakovi, kornjače, velike školjke, meduze, ribe beskonačno različitih boja i nijansi. Unutar i izvan grebena žive i morski psi, a u dubljim vodama ima i delfina i kitova. Na koralnim ostrvima živi i mnoštvo morskih ptica: čigre, blune, galebovi, australijski orlovi.

06.12.2019.

Atmosferske pojave

Oblak

Oblak je svaka vidljiva masa koja se sastoji od kapljica vode, ledenih kristala ili njihove mešavine, a koja se nalazi u vazduhu na velikoj visini. Oblaci obično nastaju i održavaju se u vazduhu pomoću vazdušnih struja koje se kreću uvis. Topli vazduh pun vlage polako se diže i na određenoj visini počinje da se hladi. Kako se snižava temperatura, tako se smanjuje sposobnost vazduha da zadrži vlagu u obliku vodene pare i ona se pretvara u kapljice vode ili kristaliće leda, od kojih zatim nastaje oblak.

 

a. pojave slika1

 

Meteorolozi klasifikuju oblake prvenstveno prema njihovom izgledu. Po međunarodnom dogovoru, deset glavnih vrsta oblaka podeljeno je u tri grupe na osnovu visine:

1) niski oblaci, do 2 km:

a) stratokumulus,

b) stratus,

c) kumulus,

d) kumulonimbus;

2) srednji oblaci, na 2 do 7 km:

a) altokumulus,

b) altostratus,

c) nimbostratus;

3) visoki oblaci, na 5 do 13 km:

a) cirus,

b) cirokumulus,

c) cirostratus.

Visinske granice oblaka nisu precizno određene jer se oblaci često šire i preko njih. Gotovo svi oblaci nastaju u prvih 10 km atmosfere zato što se količina vodene pare smanjuje sa visinom, pa iznad te visine nema dovoljno vodene pare za njihovo formiranje.

Niski sloj oblaka na tlu ili blizu tla naziva se magla.

 

Magla

Magla je meteorološka pojava u prizemnom sloju troposfere, prizemni oblak vodenih kapljica ili ledenih kristala koji su toliko sitni i lagani da mogu da lebde u vazduhu (u suštini, magla je oblak koji se nalazi pri tlu). Pri temperaturama iznad temperature smrzavanja magla se zadržava samo uz visoku relativnu vlažnost vazduha. Izgled joj je beličast, a u blizini industrijskih zona može poprimiti žućkasto-sivu boju zbog primesa dima i prašine. Prema jačini, magla može biti:

1) slaba, sa horizontalnom vidljivošću manjom od 1 km,

2) umerena, sa horizontalnom vidljivošću manjom od 500 m,

3) jaka, sa horizontalnom vidljivošću manjom od 50 m.

 

a. pojave slika2

 

Magla se stvara kondenzacijom vodene pare u vazduhu. Kondenzacija započinje kod relativne vlage znatno manje od 100%, te se stvara sumaglica. Daljim povećanjem vlage kondenzacija se ubrzava, postojeće kapljice se povećavaju i sumaglica postepeno prelazi u maglu. Relativna vlaga u vazduhu za vreme magle je između 80 i 100 posto. I pri temperaturama nižim od tačke smrzavanja magla se i dalje sastoji od kapljica pothlađene vode. Tek pri temperaturama oko −30 °C u magli se nalazi određena količina ledenih kristala. I vetar utiče na stvaranje magle. Kod vremena bez strujanja vazduha magla se ne može formirati. Za maglu koja nastaje padom temperature tokom noći, najpovoljniji je slab vetar, a za uzlaznu maglu potreban je umeren vetar koji duva iz određenog smera. Jak vetar rasteruje maglu ili je diže u nisku naoblaku formirajući niski oblak stratus. Stabilnost magle zavisi od svojstava vodenih kapljica, njihove veličine i električnog naboja. Stabilna i suva magla ima kapljice približno jednake veličine, istog električnog naboja. Magla postaje nestabilna ako su kapljice nejednake veličine, manje tada isparavaju, te se para ponovo kondenzuje na većim. Kapljice sa različitim električnim nabojem se privlače i spajaju. Nestabilnost magle uzrokuje slabljenje njenog intenziteta i nestajanje. U područjima pokrivenim snegom magla je retka jer voda iz njenih kapljica isparava, a para se ponovo kondenzuje na snežnoj površini. Maglu sastavljenu od ledenih kristala snežni pokrivač ne razbija.

Sumaglica se, kao i magla, sastoji od sitnih kapljica vode koje lebde u vazduhu. Za razliku od magle, ona je ređa i manja, a horizontalna vidljivost tokom sumaglice veća je od 1 km. Vazduh u sumaglici nije toliko vlažan kao u magli.

 

Munja

Munja je vidljivo pražnjenje atmosferskog elektriciteta do kojeg dolazi kada određeno područje atmosfere postane električki nabijeno ili se pojavi razlika potencijala dovoljna da savlada otpor vazduha. Brzina munje je oko 16100 km∕h, a najčešće udara iz olujnih oblaka kumulonimbusa. Munja se može pojaviti u oblaku, između oblaka, između oblaka i vazduha, i između oblaka i tla. Grom je zvučna pojava koja nastaje prilikom pražnjenja munje. Temperatura vazduha oko munje dostiže 30000 °C (što je gotovo šest puta toplije od površine Sunca), što dovodi do naglog širenja vazduha brzinom zvuka (oko 340,3 m∕s) i stvaranja zvučnog talasa, tj. groma. Pošto je brzina svetlosti znatno veća od brzine zvuka, prvo se vidi blesak munje, a zatim se čuje grom. Grmljenje je meteorološka pojava pri kojoj se samo čuje grmljavina, ali se ne vide munje, a najčešće nastaje pred početak nevremena.

 

a. pojave slika3

06.12.2019.

GeOgRaFiJa (preuzeto)

https://www.opsteobrazovanje.in.rs/geografija/

Definicija geografije

  1. Geografija je nauka o Zemljinoj površini koja opisuje i analizira prostorne varijacije u fizičkim, biološkim i ljudskim pojavama koje se dešavaju na Zemlji.
  2. Geografija je nauka koja proučava raširenost i međusobni odnos prirodnih pojava i rezultata društvenog rada materijalizovanog na Zemljinoj površini.
  3. Geografija je kompleksna nauka koja proučava prirodne i društvene pojave i procese u geoprostoru, i veze i odnose između njih.

 

Uvod u geografiju

Geografija spada u red najstarijih nauka. Prva značajna saznanja o geografiji ostavili su filozofi i naučnici stare Grčke. Tako je i naziv „geografija” grčkog porekla, a nastao je od reči (zemlja) i gráphein (pisati). Taj naziv prvi je upotrebio osnivač geografije Eratosten, grčki geograf, astronom i matematičar iz III veka pre n. e., koji je svoje prvo delo (od ukupno tri) pod nazivom Geōgraphía objavio oko 220. pre n. e. Osnivači savremene geografske nauke su Aleksander fon Humbolt (nemački geograf, prirodnjak i istraživač) i Karl Riter (nemački geograf), u XIX veku. Geografija je i prirodna i društvena nauka jer se bavi kako prirodnim elementima i pojavama, tako i ljudskim društvom, njegovom delatnošću i uticajem na prirodu.

Predmet proučavanja geografije su prostor i pojave na površini Zemlje. Taj prostor sastoji se od četiri omotača:

1) litosfera – čvrst površinski omotač; čini je stenovita Zemljina kora;

2) hidrosfera – vodeni omotač; obuhvata okeane, mora, jezera, reke i sve druge vode;

3) atmosfera – gasoviti (vazdušni) omotač; obavija celu površinu Zemlje;

4) biosfera – omotač koji obuhvata celokupan živi svet na Zemlji; nalazi se u sva tri prethodna omotača i predstavlja prostor u kojem postoje povoljni uslovi za razvoj života.

Ta četiri omotača Zemlje zajedno čine jedinstveni omotač koji se naziva geografski omotač.

 

Podela geografije

Nekada u celosti povezana sa crtanjem karata i istraživanjem Zemlje, ta oblast danas ima širi dijapazon i geografi koriste raznovrsne metode i tehnike posuđene iz brojnih naučnih disciplina. Geografske nauke čine jednu celinu koja se naziva sistem geografskih nauka. U njega su uključene:

1) fizička geografija,

2) društvena geografija,

3) regionalna geografija.

Fizička geografija se bavi proučavanjem prirode Zemlje. Tu spadaju reljef, klima, vode, biljni i životinjski svet. Ona predstavlja osnovu za dalje izučavanje geografije. Tu oblast čine:

• biogeografija,

• geofizika,

• geohemija,

• geomorfologija,

• hidrologija,

• klimatologija,

• matematička geografija,

• paleogeografija,

• pedologija.

Društvena geografija proučava stanovništvo, naselja i delatnosti ljudi (poljoprivredu, industriju, saobraćaj, turizam i dr.). Tu oblast čine:

• antropogeografija,

• demografija,

• ekonomska geografija,

• geografija naselja,

• geografija stanovništva,

• politička geografija.

Međutim, geografija kao nauka nije strogo razdvojena na fizičku i društvenu. Kada se i prirodne i društvene odlike nekog prostora prikažu zajedno, sa svojim međusobnim uticajima, tada je reč o regionalnoj geografiji. Delovi geografskog prostora koji se po nekim karakteristikama razlikuju od okolnog prostora nazivaju se regije. To mogu biti kontinenti, države ili njihovi još manji delovi.
01.12.2019.

DRŽAVE I GLAVNI GRADOVI DRŽAVA

Albanija – Tirana Alzir – Alzir Angola – Luanda Andora – Andora la Vella Argentina – Buenos Aires Australija – Kanbera Austrija – Bec Afganistan – Kabul Banglades – Daka Barbados – Bridztaun Bahami – Nasau Bahrein – Manama Belgija – Brisel Belize – Belmopan Benin – Kotonu Bolivija – La Paz Bocvana – Gaberone Brazil – Brazilija Brunej – Bandar Seri Begavan Bugarska - Sofija Burkina Faso – Nagadugu Burma – Rangun Burundi – Bujumbura Butan – Timfu Vanuatu(ranije Novi Hrebridi) - Vila Vatikan – Vatikan Velika Britanija(Ujedinjeno Kraljevstvo) – London Venecuela – Karakas Vijetnam – Hanoj Gabon – Librvil Gambija – Bandzul Gana – Akra Gvajana – Dzordztaun Gvatemala – Gvatemala Gvineja – Konakri Gvineja Bisao – Boe Grenada – Sant Dzordz's Grcka – Atina Danska – Kopenhagen Dominika – Rozo Dominikanska Republika – Santo Domingo Egipat – Kairo Ekvador - Kito Ekvatorijalna Gvineja – Malabo/Santa Isabel Etiopija – Adis Abeba Zair – Kinšasa Zambija – Lusaka Zapadna Sahara – Lajun Zelenortska Ostrva(Kapverdska Ostrva) – Praja Zimbabve – Harare Izrael(Palestina) – Jerusalim Indija – Nju Delhi Indonezija – Dzakarta Irak – Bagdad Iran – Teheran Irska – Dablin Island – Rejkjavik ITALIJA – RIM Jamajka – Kingston Japan – Tokio Jemen – Sana(Arapska republika) Jemen – Aden(Narodna Demokratska Republika) Jordan – Aman (EX)Jugoslavija(Srbija) - Beograd Juznoafricka Republika – Pretorija Kamerun – Jaunde Kampucija(Kambodza) – Pnom Pen Kanada – Otava Katar – Doha Kenija – Najrobi Kina – Peking Kipar – Nikozija Kiribati – Tarava Kolumbija – Bogota Komori – Moroni Kongo – Brazavil Koreja – Pjong Jang(Narodna Demokratska Republika) Koreja – Seul(Republika) Kostarika – San Hoze Kuba – Havana Kuvajt – Kuvajt Laos – Vientian Lesoto – Maseru Liban – Bejrut Liberija – Monrovija Libija - Tripoli Lihtenstajn – Vaduz Luksemburg – Luksemburg Madagaskar – Antananarivo Madjarska – Budimpesta Malavi – Lilongve Maldivi – Male Malezija – Kuala Lumpur Mali – Bamako Malta – Valeta Maroko – Rabat Mauritanija – Nuakšot Mauricius – Port Luis Meksiko – Meksiko Mozambik - Maputo Monako – Monte Karlo Mongolija – Ulan Bator Namibija – Vandhuk Nauru – Jaren Ngvane – Mbabane Nepal – Katmandu Niger – Niamej Nigerija – Lagos Nikaragva – Managva Novi Zeland – Velington Norveska – Oslo Njemacka – Berlin Obala Slonovace – Abidzan Oman – Maskat Pakistan – Islamabad Panama – Panama Papua i Nova Gvineja – Port Moresbi Paragvaj – Asunsion Peru – Lima Poljska – Varsava Portugal – Lisabon Ruanda – Kigali Rumunija - Bukurest Rusija – Moskva Salvador – San Salvador Samoa(I Sizifo) – Apia San Marino – San Marino Sao Tome E Principe – Sao Tome Saudijska Arabija – Rijad Sveti Vinsent – Kingstaun Sejselska Ostrva – Viktorija Senegal – Dakar Siera Leone –Fritaun Singapur – Singapur Sirija – Damask SAD(Sjedinjene Americke Drzave) – Vasington Solomonska Ostrva – Honiara Somalija – Mogadis(o) Sudan - Kartum Surinam - Paramaribo Tajvan – Tajpeh Tajland – Bankok Tanzanija – Dar Es Salam Togo - Lome Tonga – Nukualofa Trinidad i Tobago – Port of Spejn Tuvalu – Funafuti Tunis – Tunis Turska – Ankara Uganda – Kampala UAE(Ujedinjeni Arapski Emirati) – Abu Dabi Urugvaj – Montevideo Filipini - Manila Finska – Helsinki Fidzi – Suva Francuska – Pariz Haiti – Port-o-Prens Holandija(Nizozemska) – Amsterdam Honduras – Tegusigalpa Centralnoafricka Republika – Bangui Cad – Ndzamena Cehoslovacka – Prag, Bratislava Cile – Santjago Dzibuti – Dzibuti Svicarska – Bern Svedska – Stokholm Spanija – Madrid Sri Lanka - Kolombo

28.02.2015.

Cristoforo Colombo

Cristoforo Colombo nasce nel 1451 vicino a Genova, nel nord Italia. A 14 anni diventa marinaio e viaggia in numerosi Paesi. Per Cristoforo Colombo la Terra è rotonda e verso la fine del ’400, vuole viaggiare verso l’India e vuole farlo con un viaggio verso ovest. La spedizione è costosa e Colombo prima chiede aiuto al re del Portogallo e poi alla regina Isabella di Castiglia. Nel 1492, dopo mesi di navigazione, scopre però un nuovo continente: l’America, che viene chiamata il Nuovo Mondo. Cristoforo Colombo fa altri viaggi in America ma ormai non è più così amato e così muore nel 1506 povero e dimenticato da tutti. (Per chi vuole ad imparare l'italiano lo puo' fare leggendo, ascoltando musica, guardando i film...)

03.12.2014.

HRONIČNO STE UMORNI: Onda je ovo pravi recept za vas!

Zadržavanjem toksina u krvi postajemo kronično umorni, patimo od nadutosti i imamo problema s cirkulacijom. Kako se ne bi zadržavali toksini u krvi treba povremeno napraviti čišćenje. Zadržavanjem toksina u krvi postajemo kronično umorni, patimo od nadutosti i imamo problema s cirkulacijom. Ove tegobe mogu se odstraniti s pomoću jednostavnog pripravka iz vaše kuhinje. Sve što vam treba je češnjak, domaći i vino, crno. Ovaj ljekoviti napitak čisti krv, uklanjajući višak masnoće i soli iz organizma te ubrzava metabolizam. Sastojci: – 12 češnja češnjaka – Pola litre crnog vina (po mogućnosti domaćeg) Priprema: Češnjeve češnjaka očistite, narežite na četvrtine i stavite u staklenku. Dodajte pola litre crnog vina i posudu dobro zatvorite. Držite je na sunčanom/svijetlom mjestu oko dva tjedna. Svaki dan je nekoliko puta protresite, kako bi se sastojci izmiješali. Nakon dva tjedna, procijedite sadržaj staklenke i stavite u staklenu bocu. Uzimajte 1 čajnu žličicu tri puta dnevno, u periodu od mjesec dana. Upozorenje: Ovo je snažan napitak za čišćenje i jačanje krvi pa ga primjenjujte s razmakom od 6 mjeseci između dva tretmana Izvor: Magazin.ba / www.dnevno.hr (+Narodna medicina)

30.11.2014.

Želim maloj i velikoj raji (i stari(ji) i mladim(a) ) - Laku noć

Buonanotte Buenas noches Boa noite Bonne nuit Guten nicht Good night Kalenikta/kalinikta Iyi geceler ....

29.11.2014.

Nauči voljeti i cijeniti sebe

Kad to uspiješ osvojio si svijet, ali to ne znači druge gaziti, nego ih poštovati, držati na distanci i željeti im dobro...biti imun na stosta sto ti prije nije dalo/davalo mira.. ah, da, ne zaboravi da je sreca u sitnicama i u svakodnevnici, da to nije nesto sto ce doci tj. totalno ispunjenje, ono je tu svaki dan i trebas ga znati prepoznati i cijeniti!!!

27.11.2014.

Hera-Junona

HERA (JUNONA) I NJENA DECA Hera, kćerka Krona i Ree, rođena na ostrvu Samu, ili, kako neki kažu, u Argu, odrasla je u Arkadiji, a vaspitavao ju je Temen, Pelazgov sin. Dadilje su joj bile godišnja doba.1 Pošto je prognao njenog oca Krona, Zeus, Herin brat-blizanac, pronašao ju je u Knosu na Kreti, a po drugima, na planini Tornak (sad nazvana planinom Kukavicom), u Argolidi. U početku Zeus se Heri udvarao bez uspeha. Tada se on preruši u pokislu kukavicu, a Hera se sažali i nežno ga uze u ruke da bi ga zgrejala na svojim grudima. Tada je Zeus, iznenada uzevši ponovo svoj pravi lik, siluje, pa je od stida pristala da se uda za njega.2 b) Na svadbu su im svi bogovi doneli svadbene darove; Majka Zemlja svečano predade Heri drvo sa zlatnim jabukama, koje su kasnije čuvale Hesperide u Herinom voćnjaku na planini Atlant. Ona i Zeus proveli su svoju prvu bračnu noć na ostrvu Sam, i ta bračna noć trajala je tri stotine godina. Hera se redovno kupala na izvoru Kanata, nedaleko od Arga, i tako obnavljala svoju nevinost.3 c) U Here i Zeusa nađoše se božanska deca Arej, Hefajst i Heb. Ali postoji i priča da su blizanci Arej i Erida začeti kad je Hera dodirnula nekakav cvet, i da je Heb začet kad je dodirnula glavicu zelene salate4, a da je i Hefajst partenogeno rođen — čudo u koje Zeus ne hte da poveruje dok mu se ona nije zaklela u reku Stig da govori istinu, sedeći sputana na stolici ruku savijenih unazad. Drugi kažu da je Hefajst bio Herin sin, začet sa Talom, Dajdalovim nećakom.5 1. Pausanija: VII, 4, 4 i VIII, 22, 2; Strabon: IX, 2, 36; Olen, navodi ga Pausanija: II, 13, 3; 2. Diodor sa Sicilije: V, 72; Pausanija: II, 36, 2 i 17, 4; 3. Sholijast uz Homerovu Ilijadu: I, 609: Pausanija: II, 38, 2; 4. Homer: Ilijada IV, 441; Ovidije: Fasti V, 255; Prvi vatikanski mitograf: 204; 5. Servije uz Vergilijeve Ekloge IV 62; Kinajton, navodi ga Pausanija: * 1. Herino ime, za koje se obično smatra da je grčka reč za "gospođa«, možda ima prvobitno značenje "Herwa-' ("zaštitnica"). Ona je prehelenska Velika Boginja. Ostrvo Sam i grad Arg, glavna su središta njenog kulta u Grčkoj; ali Arkađani tvrde da je njihov kult najstariji i smatraju da je nastao kad i njihov predak Pelazg (»drevni«), prvi na zemlji rođeni čovek. Herino prinudno venčanje za Zeusa označava da je Herin kult izgubio moć i u kretskoj i mikenskoj Grčkoj. Zeusovo prerušavanje u kukavicu verovatno u prenosnom smislu treba shvatiti tako da je jedan broj Helena, koji su došli na Kretu kao begunci i zaposlili se u kraljevskoj straži, skovao u dvoru zaveru i tako se đočepao kraljevstva. Knos su, prema predanju, dva puta razorili Heleni: oko 1700. pre naše ere, i oko 1400. pre naše ere, a Mikena je pala pod vlast Ahajaca sto godina kasnije. Bog Indra se na sličan način, prerušen u kukavicu, udvarao nimfi; Zeus je uzeo Herin skiptar, koji na vrhu ima kukavicu. U Mikeni su nađene zlatne figurine koje predstavljaju nagu argivsku boginju kako drži kukavicu; kukavice spremne da polete sa zlatnog lista nađene su i u hramu u Mikeni, a na čuvenom kretskom sarkofagu kukavica stoji na vrhu dvogube sekire. 2. Boginja Heba je, dok je bila dete, prinosila bogovima na Olimpu pehare za vreme gozbe. Ona se udala za Herakla (vidi 145, i 5) kad joj je Ganimed preoteo dužnost (vidi 29, c). »Hefajst« izgleda da je bio naziv za svetog kralja kao polubožanstvo sunca; "Arej'' je zvanje ili za njegovog vojskovođu ili za izabranog naslednika. Arejev amblem je divlji vepar. Arej i Hefajst su proglašeni bogovima kad je ustanovljen olimpijski kult i popunili su mesta boga rata i boga kovača. »Nekakav cvet« izgleda da je bio majski behar: Ovidije ga zove boginjom Florom, čiji je kult vezan za majski behar, misleći pritom na Heru. Beli trn ima čudotvornu moć, a to mu svojstvo pripisuju i u evropskom mitu; u keltskoj literaturi Hebina sestra je crni trn — simbol borbe — Arejeva bliznakinja Erida. 3. Tal, kovač, bio je kretski junak koga je rodila Dajdalova sestra Perdik (»jarebica«), koju mitograf identifikuje sa Herom. Jarebice, posvećene Velikoj Boginji, igraju veliku ulogu u orgijama prolećne ravnodnevice na istočnom Sredozemlju i tada se izvodi igra skakutanja, čime se podražava, ljubavna igra mužjaka ove ptice. Aristotel i Plinije kažu da je kokoškama dovoljan zov petlova da bi začele. Hromi Hefajst i Tal izgleda da su jedna ista partenogena ličnost; obojica su doživeli istu sudbinu — da ih razjareni suparnici bace sa velike visine (vidi 23, b i 92, b) — po prvobitnom predanju u čast i slavu njihove božanske matere. 4. U Argu je čuvena Herina statuta bila postavljena na presto od zlata i slonove kosti; priča o njenom zatočeništvu možda je potekla i od grčkog običaja da kipove bogova zakivaju za prestole "da bi sprečili bekstvo''. Izgubiti staru statuu boga ili boginje-zaštitnika značilo je da bi grad mogao biti lišen božanske zaštite. Zbog toga su Rimljani činili ono što se učtivo nazivalo »zavođenjem« bogova u Rim a što se, u vreme imperije, pretvorilo u sklonište za ukradene kipove, nazvane ''vranino gnezdo''. "Godišnja doba su Heri bile dadilje« — bio je način da se kaže kako je Hera boginja kalendarske godine. Odatle su potekli i prolećna kukavica na njenom skiptru, i zreli šipak, plod kasne jeseni, simbol umiranja godine, koji drži u levoj ruci. 5. Heroj, kako reč naznačuje, bio je sveti kralj koji se prinosi na žrtvu Heri. Njegovo je telo počivalo u sigurnosti pod zemljom, a duša otišla da uživa u raju iza Severnog Vetra. Njegova zlatna jabuka, u grčkim i keltskim mitovima, predstavlja propusnicu za taj raj (vidi 53, 7, 133, 4 i 159, 3). 6. Godišnje kupanje kojim je Hera obnavljala svoje devičanstvo bio je Afroditin običaj u Pafu; to je, po svem izgledu, označavalo obred očišćenja koji je vršila svestenica Boginje Mesec pošto bi ubila svog ljubavnika, svetoga kralja (vidi 22, 1, i 50, 1). Pošto je bila boginja godišnje plodnosti, proleća, leta, jeseni (što je takođe simbolizovalo i mladi, puni i krnji mesec), Hera je poštovana u Stimfalu i kao Dete, Nevesta i Udovica (Pausanija: VIII, 22, 2 — vidi 128, d). 7. Svadbena noć na Samu trajala je tri stotine godina; to možda dolazi otuda što se sveta godina na Samu, kao i etrurska, sastojala iz deset meseci po trideset dana, januar i februar su bili izostavljeni (Makrobije: I, 13). Svaki je dan produžen u godinu. Ali može biti da time mitograf želi da skrene pažnju na to da je Helenima bilo potrebno tri stotine godina da kod Herinih podanika uspostave monogamiju.


Stariji postovi

Dolcenera
<< 01/2020 >>
nedponutosricetpetsub
01020304
05060708091011
12131415161718
19202122232425
262728293031

MOJI LINKOVI

MOJI FAVORITI
-

BROJAČ POSJETA
38765